3 . إيضاح الاشتباه فى أسماء الرواة « 1 »
اين كتاب ، نوشتهء علّامهء حلّى ( م 726 ق ) است كه آن را پس از خلاصة الأقوال نگاشته و در ذى قعدهء 707 ، نگارش آن را به پايان برده است . موضوع كتاب ، ضبط نام راويان و نام پدران و نسب ايشان است .
شكل كار ، بدين گونه است كه نويسنده ، حروف و حركات هريك از واژگان دشوار موجود در نام راويان را بيان مىكند . مثلًا ذيل على بن مهزيار مىنويسد :
بفتح الميم و إسكان الهاء و كسر الزاء و بعدها ياء منقطعة تحتها نقطتين والراء أخيراً . « 2 » از آنجا كه علّامه در تنظيم كتاب ( مانند خلاصة ) فقط حروف اوّل اسامى راويان را لحاظ كرده و مثلًا نام اسماعيل را قبل از احمد و اسماعيل بن محمّد را قبل از اسماعيل بن على آورده است ، برخى از دانشوران با تنظيم حروف دوم و سوم ، ترتيب دقيقترى از آن به دست دادهاند . از جمله ، سيّد ابوالقاسم جعفر كبير فرزند حسين بن قاسم خوانسارى ( جدّ صاحب روضات ) ( م 1158 ق ) ، بدون دخل و تصرّف ، آن را مرتّب كرد و تتميم الإفصاح فى ترتيب الإيضاح نام نهاد . « 3 » نيز علم الهدى محمّد بن محسن فيض كاشانى با افزودن مطالبى ديگر ، نضد الايضاح را پرداخت ( 22 رمضان 1073 ) . اين كتاب به سال 1271 ق ، در حاشيهء الفهرست شيخ طوسى با تصحيح اسپرنگر در كلكته و به سال 1351 ش ، توسّط دكتر محمود راميار ، همراه با مقدّمه و فهارس ، تجديد چاپ شده است . « 4 »
هامش
( 1 ) . كشف الحجب والأستار ، ص 73 ؛ الذريعة ، ج 2 ، ص 493 ( ش 1934 ) ؛ مكتبة العلامة الحلّى ، ص 59 ؛ هدية العارفين ، ج 1 ، ص 284 . نام كتاب در منابع به شكلهاى مختلف آمده . آنچه در عنوان آمد ، تعبير علّامه در مقدّمهء كتاب است ( ر . ك : إيضاح الاشتباه ، ص 77 ) .
( 2 ) . إيضاح الاشتباه ، ص 216 ( ش 382 ) .
( 3 ) . الذريعة ، ج 3 ، ص 336 ( ش 1221 ) .
( 4 ) . همان ، ج 24 ، ص 186 ( ش 971 ) .