انتفايش ، انتفاى سنخ حكم نمىشود . و حال آنكه نزاع در اين است آيا جملات شرطيّه دلالت بر انتفاء عند الانتفاء دارد يا نه ؟ « 1 »
34 - از اينكه مقصود از انتفاى حكم در مفهوم شرط ، انتفاى سنخ حكم بوده چه چيزى روشن مىشود ؟
( و من هنا انقدح . . . لا اشكال فى دلالتها على المفهوم ) ج : مىفرمايد : وقتى مراد از انتفاى حكم در مفهوم شرط ، انتفاى سنخ حكم باشد ، روشن مىشود اينكه توهم شده ، قضاياى شرطيّهء وارده در وصيّت ، وقف ، نذر و قسم ، داراى مفهوم بوده و يا آنكه شهيد در تمهيد القواعد گفته است ؛ در دلالت قضاياى شرطيّهاى كه وارد در وصيّت ، وقف ، نذر و قسم شده اشكالى نيست ، اين انتفاى حكم از باب انتفاى سنخ حكم و مفهوم داشتن جمله شرطيّه نمىباشد . « 2 »
هامش
( 1 ) - بنابراين وقتى نزاع در دلالت جملهء شرطيّه بر انتفاء عند الانتفاء پس از امكان ثبوتى آن بوده و امكان ثبوتى آن در موردى است كه مقصود از حكم ، سنخ حكم باشد نه شخص حكم و از طرفى نزاع مخالفين و موافقين نيز در دلالت جملهء شرطيّه بر انتفاء عند الانتفاء و عدم آن بوده يعنى نزاع در مقام اثبات مىباشد ، روشن مىشود كه مقصودشان از انتفاء ، انتفاى سنخ حكم مىباشد .
( 2 ) - مثل آنكه گفته شود : « وقفت دارى على اولادى ان كانوا فقراء » يا « اوصيت دارى على اولادى ان كانوا فقراء » . در اينجا وقف و وصيّت بر اولاد صورت گرفته به شرط فقير بودن ، معنايش اين است : اوّلا :
وقف و وصيّت بر غير اولاد صورت نگرفته است . ثانيا : در صورتى كه اولاد فقير نباشند يا اگر فقير بوده ولى غنى شدهاند وصيّت و وقف نسبت به آنان منتفى مىباشد . مصنّف مىفرمايد : اين انتفاى حكم از باب انتفاى سنخ حكم و مفهوم داشتن جملهء شرطيّه نمىباشد . آنطور كه توهم شده از طرف شيخ در « مطارح الانظار / 173 » كه از باب مفهوم داشتن جمله شرطيّه بوده و يا شهيد ثانى در « تمهيد القواعد / 110 قاعده 25 » بعد از اقوال اصوليّون را در باب حجّيّت مفهوم صفت و شرط مطرح مىكند :
« قاعدة ( 25 ) ذهب جماعة من الأصوليّين الى انّ مفهوم الصّفة و الشّرط حجّة اى يدلان الخ » سپس خودش مىفرمايد : فرقى بين صفت و شرط در نفى و اثبات مفهوم داشتن آنها نيست « و لا فرق فيهما بين النّفى و الاثبات » يعنى يا بايد گفت هر دو مفهوم ندارند يا هر دو مفهوم دارند . در ادامه نظر خودش را چنين مىدهد : « و لا اشكال فى دلالتهما فى مثل الوقف و الوصايا و النّذور و الأيمان كما اذا قال الخ » .