به هر صورت كافى نبودن اتيان به غير عدد مذكور در منطوق كلام چه ، اتيان كمتر يا بيشتر بوده باشد ، از جهت دلالت داشتن عدد بر مفهوم نبوده بلكه از اين جهت است كه مطلوب و مأمور به در منطوق ، اتيان نشده است . « 1 »
هامش
كمتر خريده شود ، اشكال نداشته بلكه كار پسنديدهاى نيز خواهد بود از طرف عبد نسبت به مولايش .
ج : نسبت به اكثر و اقلّ لا به شرط باشد . « ان تستغفر لهم سبعين مرّة فلن يغفر اللّه لهم . توبه 80 » در اينجا چون ذكر عدد موضوعيّت نداشته بلكه ذكر عدد براى قبح عمل و نابخشودنى بودن عمل بوده ، بنابراين ، چه كمتر از هفتاد بار يا بيشتر از هفتاد بار هم استغفار شود باز هم خداوند آنان را نمىبخشد .
د : نسبت به اكثر و اقلّ به شرط لا باشد : مثل « صمّ للرّؤية و افطر للرؤية » يعنى وجوب روزهء ماه رمضان سى روز است نه بيشتر و نه كمتر در تمامى اين موارد كه قرينه بوده بايد به مقتضاى قرينه عمل كرد و از محلّ نزاع خارج بوده و بحث در جايى است كه هيچ قرينهاى در كلام نباشد و مولى بفرمايد : « صم ثلاثة ايّام من كلّ شهر » آيا اين كلام دلالت دارد بر اينكه بيشتر از سه روز مستحبّ نباشد تا اگر دليل ديگرى گفت « صم اربعة ايّام من كلّ شهر » منطوقش با مفهوم دليل قبلى در تعارض باشد يا نه ؟ مىفرمايد : چنين مفهومى ندارد .
( 1 ) - مثلا در « صم ثلاثة ايّام من كلّ شهر » اگر كسى در ماه فقط دو روز روزه بگيرد ، اتيان به مستحبّ نكرده ولى اين عدم اكتفاء به اقلّ از باب عدم اتيان به مأموربهى است كه در منطوق كلام آمده و نه از باب مفهوم داشتن . به عبارت ديگر ، موضوع ، محقّق نشده و حكم نيز به واسطهء انتفاى موضوع ، منتفى شده كه چنين انتفايى به حكم عقل بوده و نه از باب مفهوم داشتن .