شرح ( پرسش و پاسخ )
314 - مشتق از چند منظر محلّ بحث در اصول بوده و كدام مىباشد ؟ ( توضيح از خارج )
ج : از دو منظر محلّ بحث است :
الف : اينكه موضوع له مشتقّ چه بوده يا به عبارت ديگر ، معناى مشتقّ چيست تا به آن اعتبار ، اطلاق مشتقّ حقيقت و يا مجاز باشد .
ب - منظور از مشتقّ چه كلماتى مىباشد آيا همهء كلماتى است كه علماى علم ادب به آن مشتقّ مىگويند يا خصوص بعضى از كلمات مىباشد ؟
315 - اقوال در موضوع له و معناى مشتقّ چيست ؟ ( الثّالث عشر انّه . . . ينبغى تقديم امور )
ج : مىفرمايد : استعمال مشتقّ به سه نحو متصوّر است :
الف - استعمال مشتقّ در ذاتى كه متلبّس و متّصف به مبدأ ( مصدر ) در حال اطلاق مشتقّ باشد ، مثل آنكه گفته شود : « زيد مسافر » و در حال اطلاق اين نسبت نيز زيد در حال سفر باشد و يا نسبت به زيد گفته مىشود : « فرماندار آمد » و او در حال تكلّم و اطلاق نيز متصدّى چنين مسئوليّتى مىباشد .
ب - استعمال مشتقّ در ذاتى كه متلبّس و متّصف به مبدأ ( مصدر ) قبل از اطلاق نسبت باشد . مثلا زيد كه از سفر برگشته و يا قبلا متصدّى مسئوليّت فرماندارى بوده ولى در حال اطلاق ديگر چنين وضعى را ندارد گفته شود : « زيد مسافر » يا « فرماندار آمد » .
ج - استعمال مشتقّ در ذاتى كه نه در گذشته و قبل از اطلاق نسبت و نه در حال اطلاق نسبت متّصف به مبدأ نبوده بلكه در آينده متّصف به اين صفت و مبدأ خواهد شد . مثل زيد كه قرار است در آينده به سفر برود و يا متصدّى مسئوليّت فرماندارى شود گفته شود :
« زيد مسافر » و يا « فرماندار آمد » .
سپس مىفرمايد : همهء علماى اصول متّفق القول هستند كه استعمال و اطلاق مشتقّ به