اگر وجود علّت ، وجود مطلق باشد ، معلول هم به نحو مطلق وجود پيدا مىكند و اگر وجود علّت ، وجود مشروط باشد ، تحقّق معلول نيز به نحو مشروط خواهد بود . « 1 »
2 - گفتهاند ؛ از آنجا كه بين وجوب مقدّمه و وجوب ذى المقدّمه رابطهء علّى و معلولى مىباشد ، بنابراين ، ممتنع و محال است كه وجوب مقدّمه قبل از وجوب ذى المقدّمه محقّق شود ، بلكه بايد تابع وجوب ذى المقدّمه باشد . زيرا ممتنع است اينكه وجود معلول قبل از وجود علّتش باشد . « 2 »
191 - آيا اين معنا از تبعيّت يعنى رابطهء علّى و معلولى ، سزاوار است كه مقصود باشد ، چرا ؟ ( و لكن هذا الوجه . . . فعل الآمر )
ج : مىفرمايد : اين وجه از تبعيّت اگرچه مشهور بين اصوليّون بوده ولى نمىتواند مقصود از تبعيّت در وجوب غيرى باشد . « 3 » زيرا علّت بودن « 4 » وجوب ذى المقدّمه براى وجوب
هامش
( 1 ) - چنان كه اگر تحقّق علّت ، مشروط باشد ، يعنى تحقّقش مثلا فردا باشد ، معلول نيز فردا محقّق مىشود و نه امروز ، ولى اگر علّت ، همينالان تحقّق شود ، معلول نيز محقّق مىشود .
( 2 ) - مثلا محال است كه وجود دخان يا حرارت قبل از وجود آتش محقّق شود .
( 3 ) - ولى بايد گفت : مقصود اصوليّون و از جمله صاحب كفايه ، اين معنا از تبعيّت نيست بلكه مقصودشان همان معناى چهارمى است كه مصنّف ذكر مىكند البتّه با تفنّن در عبارت و تعبيرى كه دارند . در توضيح آن خواهيم گفت ؛ آن وجه نيز قابل اشكال و خدشه مىباشد .
( 4 ) - هر معلولى براى تحقّقش محتاج به چهار علّت است . مثلا تحقّق يك ساختمان محتاج به الف :
علّت فاعلى مثل بنا و كارگران و ابزارآلات كار كه كنندهء كار بوده مىباشد . ب : علّت مادّى : مثل آجر ، گچ و ساير موادّ مورد نياز براى ساختمان ج : علت صورى : مثل طرح و نقشه و صورتى و هيئتى كه براى ساختمان در نظر گرفته مىشود . د : علت غايى : يعنى هدفى كه براى اين ساختمان از قبيل مسكونى بودن ، تجارى بودن و ساير غايتهايى كه مىتواند وجود داشته باشد . البتّه بايد توجه داشت ؛ به كارگيرى علّت فاعلى ، مادّى و صورى متناسب و هماهنگ با علّت غايى خواهد بود . به عبارت ديگر ، بايد اين علل به گونهاى باشند كه محقّقكنندهء علّت غايى باشند . به عنوان مثال اگر غايت از ساخت -