اسم مفعول آن است كه آن بر وجه وقوع است ، و با ديگر مشتقّات آن است كه آنها دلالت بر معنائى اضافة بر حدث و ذات دارند ، چنانچه بيان خواهد شد .
( وزن اسم فاعل )
بر وزن مضارع است به وزن عروصى نه وزن صرفى ، يعنى : توازن در حركت و سكون است نه در نوع حركت ، چنانچه " ناصر بر وزن ينصر " است ، يعنى : حرف اول در هردو متحرّك ، و حرف دوم ساكن ، و سوم و چهارم متحرّك است ، و همچنان " مستخرج بر وزن يستخرج " و " متدحرج بر وزن يتدحرج " است ، و از اين جهت گفتهاند كه اسم فاعل از فعل مضارع معلوم مشتقّ است ، و طريقه اشتقاق در ثلاثى مجرّد چنان است كه حرف مضارع را حذف ميكنند ، و الفى پس از فاء الفعل ميآورند ، و عين الفعل را مكسور مينمايند اگر نباشد ، مانند " ضارب از يضرب ، و ناصر از ينصر ، و عالم از يعلم " و طريقهاش در غير ثلاثى مجرد چنان است كه حرف مضارع را حذف ميكنند ، و ميم مضمومى بجايش ميآورند ، و حرف ماقبل آخر را مكسور مىنمايند اگر نباشد ، مانند " مكرم از يكرم ، و مصرّف از يصرّف ، و مقاتل از يقاتل ، و مكتسب از يكتسب ، و منزجر از ينزجر ، و متعارف از يتعارف ، و متصدّق از يتصدّق ، و مصفرّ از يصفرّ ، و محمارّ از يحمارّ ، و مستغفر از يستغفر ، و معلوّط از يعلوّط ، و معشوشب از يعشوشب ، و مقلقل از يقلقل ، و متزلزل از يتزلزل ، و محرنجم از يحرنجم ، و مقشعرّ از يقشعرّ " .
و بعضى افعال از باب افعال است ، و اسم فاعلش از ثلاثى مجرّد