( تقسيم هفتم ) فعل يا لازم است يا متعدّى :
لازم آن است كه مفعول نميگيرد ، و متعدّى آن است كه مفعول ميگيرد ، و لازم در لغت چيزى را گويند كه پيوست چيزى باشد و از آن جدا نشود ، و فعلى كه مفعول نميگيرد لازم ناميدهاند چون دلالت نميكند كه از فاعل چيزى به ديگرى تعلّق گرفته ، مانند : " ذهب زيد : رفت زيد " و متعدّى در لغت چيزى را گويند كه از يكى بگذرد و به ديگرى برسد ، و فعلى كه مفعول ميگيرد متعدّى گويند چون دلالت مىكند كه از فاعل به ديگرى چيزى تعلّق گرفته ، مانند : " ضرب زيد عمرا : زد زيد عمرو را " ، و اين تقسيم باعتبار مادّه فعل است ، يعنى ماده فعل دلالت مىكند كه مفعول ميخواهد يا نه ، گرچه غير مادّة نيز اين دلالت را دارد چنانچه بيان خواهد شد ، و فعل متعدّى را واقع و مجاوز ، و لازم را غير واقع و غير مجاوز ، و قاصر نيز مينامند .
و فعل ثلاثى مجرّد يا متعدّى به يك مفعول است ، مانند :
" اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ،
بپرستيد پروردگارتان را كه شما را آفريده - سورة البقرة - 2 - آيه 21 " " اعبدوا " صيغه امر ، فعل است و فاعل ، " ربّكم " مفعولش ، و " خلق " فعل و فاعل ، " كم " مفعولش .
يا متعدّى به دو مفعول است ، مانند :
" الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً :
كسى كه قرار داد براى شما زمين را بساط گستردهاى - سورة البقرة - 2 - آيه 22 " " جعل " فعل و فاعل ، " الارض " مفعول اوّلش " فراشا " مفعول دومش ، و
" لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ