و عين الفعل با لام الفعل دوم از يك جنس باشد ، مانند " زلزل و تململ " و مضاعف ثلاثى را " اصمّ " نيز ميگويند ، زيرا در صورت ادغام سفت اداء ميگردد ، و در لغت چيز سخت و سفت را اصمّ گويند ، و مضاعف رباعى را " مطابق نيز ميگويند ، زيرا هردو حرفى از آن با هم تطابق دارد .
و بطور كلّىّ تكرار و از يك جنس بودن دو حرف در يك كلمه چند صورت دارد :
1 - اين دو صورت كه گفته شد ، و غير آن را در اصطلاح مضاعف نميگويند ، گرچه معنى لغوى مضاعفة و تضعيف در آن نيز صادق است .
2 - كلمه ثلاثى كه فاء الفعل و عين الفعل آن از يك جنس باشد ، مانند : " ددن : بازى و ددان : شمشير كند "
3 - كلمه ثلاثى كه فاء الفعل و لام الفعل آن از يك جنس باشد ، مانند " درد ، يدرد ، دردا : ريختن دندان ، ادرد : مرد دندان ريخته ، درداء : زن دندان ريخته " و اين دو گونه در كلام عرب بسيار اندك ، و بحثى از آن در كتاب صرف نيست ، زيرا عوارض غير سالم را ندارد ، و از قسم سالم محسوب است .
4 - تكرار حرف در كلمه به حرف زيادة باشد ، مانند : " علّم و تصرّف " كه عين الفعل تكرار شده ، و " احمرّ و احمارّ و اقشعرّ " كه لام الفعل تكرار شده ، و اين تكرار ، مجرّد را مزيد فيه گردانيده ، و اينها و امثال اينها گرچه از قسم سالم محسوب ميشوند ، ولى در سه باب اخير مانند مضاعف حكم ادغام جارى است ، چنانچه بيانش
علوم العربية — صفحة 169
مساهمون: هاشم حسيني تهرانى
ص١٦٩