[ عام و خاصى كه مختلفند ممكن است عام ناسخ باشد يا بالعكس ]
فصل لا يخفى ان الخاص و العام المتخالفين يختلف حالهما ناسخا و مخصصا و منسوخا فيكون الخاص مخصصا تارة و ناسخا مرة و منسوخا اخرى و ذلك لان الخاص ان كان مقارنا مع العام او واردا بعده قبل حضور وقت العمل به فلا محيص عن كونه مخصصا و بيانا له و ان كان بعد حضوره كان ناسخا لا مخصصا لئلا يلزم تأخير البيان عن وقت الحاجة فيما اذا كان العام واردا لبيان الحكم الواقعى و الا لكان الخاص أيضا مخصصا له كما هو الحال فى غالب العمومات و الخصوصات فى الآيات و الروايات .
شرح
قوله فصل لا يخفى الخ .
عام و خاصى كه مخالف يكديگر باشند نظير اكرم العلماء و لا تكرم فساقهم حالات آنها مختلف است از حيث ناسخ بودن يا مخصص و يا منسوخ بودن چون خاص بعض موارد مخصص است و بعض موارد ناسخ يا منسوخ است به جهت آنكه اگر خاص مقارن عام وارد شود يا بعد از عام بيايد چه از يك نفر ائمه عليهم السّلام وارد شود و چه متعدد و وقت حضور عمل بعام نرسيده باشد نظير آنكه بفرمايد صوموا فى ايام شهر رمضان و بعدا تخصيص وارد بشود كه در مسافرت روزه واجب نيست در اين دو مورد چارهء نيست كه خاص مخصص عام است و مبين آن مىشود و اما اگر خاص بعد از حضور عمل عام وارد بشود در اين مورد خاص ناسخ عام مىشود نه مخصص عام چون اگر مخصص عام بشود لازم مىآيد تأخير بيان از وقت حاجت و آن هم قبيح است اين موردى كه خاص ناسخ عام مىشود در جائى است كه بدانيم عام وارد شده است براى بيان حكم واقعى و اگر ندانيم كه عام براى حكم واقعى است بلكه جعل حكم براى قاعده و حكم ظاهرى است در اين موارد ايضا خاص مخصص است و ناسخ عام نيست .
كما آنكه اين مطلب در غالب عمومات و خصوصات در آيات شريفه و روايات