[ استثناء عقب جملات به اخيره برمىگردد يا به تمام آنها ]
فصل الاستثناء المتعقب للجمل المتعددة هل الظاهر هو رجوعه الى الكل او خصوص الاخيرة او لا ظهور له فى واحد منهما بل لا بد فى التعيين من قرينة اقوال .
و الظاهر انه لا خلاف و لا اشكال فى رجوعه الى الاخيرة على أى حال ضرورة ان رجوعه الى غيرها بلا قرينة خارج عن طريقة اهل المحاورة .
و كذا فى صحة رجوعه الى الكل و ان كان المتراءى من كلام صاحب المعالم ره حيث مهد مقدمة لصحة رجوعه اليه انه محل الاشكال و التأمل .
شرح
افراد اصابه قوم به جهالت خارج مىشود و هر عامى اثبات افراد خودش را يا نفى آن افراد را نمىكند بلكه حكم عام در جائى است كه افراد عام بدليل ديگر ثابت باشند و بعد از آنى كه خبر واحد كه علم شرعى است از عموم علت خارج شد در اين حال خبر واحد حكومت دارد بر عموم علت و اگر آيهء شريفه مفهوم نداشته باشد و حكومت نداشته بر علت و عموم علت را بگيريم بدون مفهوم دور لازم مىآيد چون عموم عام توقف دارد بر عدم مفهوم مخصص كه اگر مخصص مفهوم داشته عام را تخصيص مىدهد و عدم مفهوم مخصص توقف دارد بر عموم عام و فرقى نيست بين مخصص متصل يا منفصل كما لا يخفى .
قوله فصل الاستثناء الخ در اين فصل بيان مىشود اگر استثناء عقب جملات متعدده واقع شود نظير آنكه بگويد مولا اكرم العلماء و اضف الشعراء و اطعم الفقراء الا الفساق آيا استثناء ظهور دارد در تمام جملات قبلى يا آنكه فقط با خيرى برمىگردد يا اصلا ظهورى در هيچكدام جملات ندارد و هركدام از جملات اخيره يا تمام با قرينه بايد معلوم شود و ظاهر آنست كه رجوع استثناء به جملهء اخيره يقينى است چه استثناء به تمام برگردد و چه به جملهء اخيره برگردد چون ضرورى است كه استثناء به غير جمله اخيره برگردد بدون قرينه