او خالفه
شرح
التزاميه بيّن بمعنى اخص است كه ادات شرط چه حرف باشد مثل ان شرطيه يا اسم مثل متى و مهما و غيره كه از شرط و جزاء فهميده مىشود .
كما آنكه ظاهر مىشود از موارد اطلاقات و مفهوم عبارت است از حكم انشائى در جائى كه منطوق انشاء باشد مثل اكرم زيدا إن جاءك يا اخبارى باشد مفهوم در جائى كه منطوق اخبار باشد نظير ان كانت الشمس طالعة فالنهار موجود تابع مىشود اين مفهوم خصوصيت معنى را آن خصوصيت معنائى كه از لفظ پيدا مىشود يعنى اگر معنى منطوق خاص يا عام است مفهوم هم تابع آن عام و خاص است و ساير خصوصيات و لو عموم يا اطلاق را به مقدمات حكمت ثابت بشود .
و اين مفهوم ملازم آن منطوق است و موافق منطوق است در ايجاب و سلب كه مفهوم دو قسمت داريم مفهوم موافقت ايجابى نظير روايتى كه وارد شده است صل من قطعك كه اين روايت دلالت مىكند در جائى كه كسى كه قطع صله رحم مىكند لازم است با او مواصلت كردن پس اگر آن شخص قطع نكند بطريق اولى لازم است صلهء رحم نمودن با آنكه اين مفهوم موافقت ايجابى است و اما مفهوم موافقت سلبى نظير آيهء شريفهفَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّكه مىرساند ضرب و شتم بطريق اولى حرام است و لحن خطاب و فحوى الخطاب به آن مىگويند ايضا .
قوله او خالفه الخ : مخفى نماند اكثر مفاهيم مخالف است با منطوق در ايجاب و سلب نظير آنكه مفهوم ايجابى باشد مثل ان لم يجئك زيد فاهنه مفهوم آن آنست كه اگر زيد آمد نزد تو اهانتش نكن يا بالعكس كه منطوق ايجابى است ولى مفهوم سلبى نظير إن جاءك زيد فاكرمه كه مفهوم آن آنست كه ان لم يجيئك فلا تكرمه و اين مفهوم سلبى است .