پدرم از خواهش كردن او فهميد او ديوانه و كم عقل است و امر كرد ديگر او را نزدش راه ندهند . غير اين ، اخبار ديگرى هم وجود دارد و از بديهيّات است كه مثوبات و عقوبات كثرتا و قلّتا منوط به كثرت و قلّت عقل است .
در بحار ، بابى براى اينكه ثواب عبادت به اندازهء عقل است ، عنوان فرموده و ضمن آن ، روايت عابد كثير العبادى ذكر شده كه در جزيره عبادت مىكرد ، ملكى ثواب او را در جنب عبادتش كم ديده ، از بارى تعالى اذن خواسته ، نزد او رفت و گفت : عجب مكان خوبى براى عبادت اختيار كردى ؛ سبزهزار و با طراوات است .
عابد گفت : بلى ، چنين است ولى حيف كه خدا خرى ندارد كه اينجا بفرستد و از اين علفها بخورد تا ضايع نشوند . نقل شده آن ملك بالاخره دانست قلّت ثواب او به واسطهء كمى عقلش است .
همچنين در مقام عقوبات و تفاوت آنها شدتا و ضعفا به واسطهء تفاوت مراتب عقول ، تفاوت عقوبت مرتدّه با مرتدّ كفايت مىكند كه اوّلى توبهء او اجماعا قبول است و ثانى مگر بينه و بين اللّه قبول نيست ، اولى تا سه مرتبه و ثانى ، يك مرتبه از او استتابه مىشود و بعد از عدم توبه ، در اوّلى ، حكم حبس و تضييق در مأكل و مشرب و در دوّمى ، حكم قتل است و همچنين در بسيارى از احكام كه حكم زن و مرد در آنها مختلف شده و اين اختلاف به اين معلّل گرديده كه زنها ناقص العقلاند و دربارهء آنها رفق و رحمت از جانب شريعت ملحوظ شده است .
بناء على هذا شايد اين تفاوت در توقيع شريف ، به لحاظ خفّت عقل جعفر باشد و ذكر پسرهايش با او در توقيع ، با آنچه ذكر شد ، منافى نيست ، زيرا مشهور است نوعا خفّت عقل پدر بالوراثه ، دامنگير اولاد هم مىشود ؛ چنانكه خود احقر در بلدهء نهاوند كه مسقط الرأس من است ، حاجى فيض اللّه نامى را ديدم كه خفيف العقل بود و چهار پسر داشت كه همهء آنها خفيف العقل بودند و از والد مرحوم مكرّر مىشنيدم كه مىفرمود : پدر حاجى فيض اللّه مزبور هم ، مثل پسر و نبيرههايش خفيف العقل بود و العلم عند اللّه .
العبقري الحسان في أحوال موالانا صاحب الزمان ( ع ) — صفحة 808
مساهمون: صادق برزگر بفرويى
ص٨٠٨