« مگر در موارد ضرورت » بهعنوان مخصّص آن را استثناء كرده است . خداوند مىفرمايد : « همهء انسانها در خسارت و زيان هستند مگر آنان كه به خدا ايمان آورده و نيكوكار شدند و به درستى و راستى و پايدارى در دين يكديگر را سفارش كردند . » « 1 »
« إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا . . . » *
مخصّص است .
410 . مخصّص عقلى
به مبحث « مخصّص لبّى » رجوع شود .
411 . مخصّص لبّى
به مخصّصى كه در لفظ و كلام نباشد « مخصّص لبّى يا عقلى » گويند . مثل اجماع و عقل . ميرزاى قمى و علّامه حلّى معتقدند : كه آيات قرآنى بهوسيلهء « اجماع » تخصيص خواهد خورد . همانند تخصيص حكم زنا بهوسيلهء اجماع . توضيح اينكه : در قرآن حد زن و مرد زناكار صد ضربه تازيانه تعيين شده است . « 2 » در حالى كه علما متفقا مىگويند اگر زن و مرد زناكار برده و عبد باشند حدّ مزبور نصف مىشود يعنى پنجاه تازيانه در حق آنان جارى مىشود . « 3 »
تخصيص آيات قرآنى با « عقل » نيز مورد قبول علّامه حلّى و غزالى است . آنان مىگويند ، در قرآن آمده است : خداوند خالق همهء چيزهاست . « 4 » و اين آيه بهوسيلهء حكم عقل تخصيص خورده است زيرا ذات و صفات خداوند مخلوق او نيست . « 5 »
412 . مخصّص لفظى
هر دليل لفظىاى كه دايرهء عام را به تنگنا بكشد ، به آن مخصّص لفظى گويند . مثال : خداوند مىفرمايد : « انسانها همه زيانكارند الّا مؤمنين » « 6 » در اصل 37 قانون اساسى آمده است : « اصل برائت است ، و هيچكس از نظر قانون مجرم شناخته نمىشود مگر اينكه جرم او در دادگاه ثابت گردد . » و همانند مادهء 976 قانون مدنى : اشخاص ذيل تبعهء ايران محسوب مىشوند : 1 . كليهء ساكنين ايران به استثناى اشخاصى كه تبعيت خارجى آنها مسلم باشد . . . عبارت « الّا » در آيه و مگر اينكه جرم او . . .
در جملهء دوم و « به استثناى اشخاصى كه . . . » در جملهء سوم مخصّص لفظى هستند .
هامش
( 1 ) .« إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ » ،سورهء مباركهء عصر ، آيهء 2 و 3 .
( 2 ) .« الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ »، سورهء مباركهء نور ، آيهء 2 .
( 3 ) . قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 308 ؛ مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص 142 .
( 4 ) .« اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ »سورهء مباركهء زمر ، آيهء 64 .
( 5 ) . مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص 140 ؛ المستصفى من علم الاصول ، ج 2 ، ص 138 .
( 6 ) .« إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ . . . »، سورهء مباركهء عصر ، آيهء 2 و 3 .