عنصر قانونى 2 . عنصر مادى 3 . عنصر معنوى . پس هر عمل ارتكابى كه فاقد يكى از عناصر سهگانه فوق باشد عنوان جرم برآن صادق نيست .
مقصود از شبهه در عنصر قانونى اين است كه در اينكه عمل ارتكابى حدّ دارد يا نه شبهه حاصل شود و حاكم شرع بهطور قطع نداند كه شارع مقدس اسلام براى اين عمل مجازات تعيين كرده است يا نه ؟ مثلا در مورد مجازات تكرار زنا قبل از اجراى حدّ اين مسئله كه آيا يك حدّ براى همه آنها كافى است و يا براى هر عمل زنا يك حدّ جداگانه لازم است ، صاحب رياض پس از بررسى نظر فقها نهايتا به خاطر اصل برائت و اينكه حدود مبتنى بر تخفيف هستند و نيز شك در وجوب زايد بر يك حدّ ، قول يك حدّ را ترجيح داده و گفته است بهدليل شبهه حاصله بيش از يك حدّ ساقط مىگردد . « 1 »
شهيد ثانى نيز در مسالك همين نظر را دارد . « 2 »
منظور از شبهه در عنصر مادى جرم اين است كه هرگاه در اصل وقوع جرم و تحقّق آن از طرف متهم شبهه و شك باشد آيا دلايل قاعدهء درء شامل اين مورد هم مىشود يا خير ؟
مسألهاى كه اكثر فقها متعرّض آن شدهاند اين است كه هرگاه زنى متهم به زنا باشد قبلا و 4 نفر هم شهادت بر زنا بدهند و آن زن مدّعى است كه او باكره است و 4 زن باكره بودن او را تأييد كنند آيا برآن زن حدّ جارى مىشود و يا بر شهود حدّ قذف وارد مىشود ؟ « محقق حلّى » در شرايع الاسلام پس از ذكر مسئله مىفرمايد : حدّى برآن زن نيست . و در اينكه آيا شهود اول به خاطر تهمت به حدّ قذف مجازات خواهند شد يا نه مىگويد : « شيخ طوسى » در كتاب « مبسوط » گفته بر آنها هم حدّ نيست بهدليل احتمال شبهه در مشاهده . البته « شيخ طوسى » در كتاب « نهاية » گفته است كه بر آنها حدّ جارى خواهد شد و « محقق » قول اخير را اشبه دانسته است . « 3 »
صاحب جواهر نيز پس از نقل مطلب از « شرايع الاسلام » مىگويد : در اينكه حدّ از زن برداشته شود خلافى نيست بلكه با توجه به آنچه در كتاب « رياض » آمده اجماع وجود دارد .
امام خمينى مىگويد : « هنگامى كه شهود به ميزان نصاب ، شهادت به زناى زنى دادند از طريق قبل و او ادّعا كرد كه باكره مىباشد و 4 زن عادل به باكره بودن او شهادت دهند شهادت زنان قبول مىشود و حدّ از آن زن برداشته مىشود . . . همچنين حدّ از مردى كه شهود ، شهادت به زناى او با اين زن دادهاند ، ساقط مىشود و در اين ميان تفاوتى نيست كه شهادت به زنا از راه قبل باشد يا مطلق باشد و زنان شهادت به باكره بودن او بدهند » « 4 »
مراد از شبهه در عنصر معنوى جرم اين است كه در قصد و اراده مرتكب نسبت به انجام آن عمل شبهه حاصل شود ، و يا اينكه در علم او نسبت به مجرمانه بودن عمل شك حاصل شود ، در واقع
هامش
( 1 ) . طباطبايى ، سيد على ، رياض المسائل ، ج 2 ، كتاب الحدود فى حدّ الزنا ، ص 468 .
( 2 ) . شهيد ثانى ، مسالك الافهام ، ج 2 ، كتاب الحدود فى حدّ الزنا ، ص 341 .
( 3 ) . حلّى ، محقق ، شرايع الاسلام فى مسائل الحلال و الحرام ، ج 4 ، كتاب الزنا فى اللواحق ، ص 157 .
( 4 ) . خمينى ، روح اللّه موسوى ، تحرير الوسيلة .