هنگام تاكنون را دربر دارد .
در دورهء نخست ، طى قرنها مسائل علم اصول تقريبا به همان صورت اوليه ، نظم و نسق ، طرح و تبيين ، نقل اقوال و نحوهء استدلال و پاسخ ، آغاز و فرجام يافت . در دورهء دوم كه با پرخاش شديد اخباريين به روش اصوليين آغاز شد و با عكسالعمل سخت اصوليين روبرو گرديد و بالاخره به شكست اخباريين منتهى گشت ، اين تحوّل بزرگ پديد آمد كه مسائل عديدهاى كه كموبيش تحت تأثير اصول اهل سنّت و غيره در علم اصول شيعه وارد شده بود ، مانند قياس ، استحسان ، مصالح مرسله و غيرها رو به ضعف نهاد و كمكم به كلّى از اين علم رخت بربست و در عوض مسائلى كه اساسا يا آشكارا در علم اصول مطرح نمىشد ، مانند مباحث قطع ، اصل حرمت عمل به ظنّ ، حجيّت ظهور و فروع آن ، حجيّت ظن مطلق ، اصل برائت و جريان آن در شبهههاى حكميهء تحريميه ، اصل اشتغال ، تخيير ، استصحاب و غيره بر مسائل اين علم افزوده شد .
اكنون پس از ذكر مقدّمهء مذكور به بيان امتيازها و ابتكارهاى اصولى شيخ مىپردازيم :
الف - از زمان قيام اصوليين بر ضدّ اخباريين تاكنون كتابهاى بسيارى در اصول فقه و فقه استدلالى نوشته شده است . « 1 » بدون شك همهء اين كتابها توانستهاند به جاى خود آثار مطلوبى در درك و فهم و استنباط طالبان علم و تحقيق پديد آورند ليكن بهنظر اينجانب هيچكدام نتوانستهاند جاى كتاب رسائل شيخ ( قده ) را بگيرند ، چه كتابهايى كه پيش از كتاب رسائل نوشته شده ، حتّى برخى از آنها كه حدود دو قرن محور بحث و تحقيق بودهاند ، مانند قوانين ، فصول و هداية المسترشدين و غيرها . با اينكه همه پس از نهضت اخباريان تصنيف و تأليف شدهاند ، نتوانستهاند خود را از قيد مباحث گذشته كه در مقدّمه به آن اشاره شد برهانند و نيز نتوانستهاند مسائل مورد اختلاف ميان اخباريان و اصوليان را آنطور كه شايسته و بايسته است ، مورد بحث و تحقيق قرار دهند . كتابهايى هم كه بعد از كتاب رسائل نوشته شدهاند ، با اينكه به علّت رعايت اختصار و كمحوصلگى محصّلان ، تا حدود زيادى توانستهاند جاى كتاب رسائل را بگيرند ، اما به يقين نتوانستهاند مزاياى جالب كتاب رسائل را كسب كنند ، چه :
اولا - اين كتابها در اين نيمه از علم اصول ، همه بهطور كامل از كتاب رسائل الگو
هامش
( 1 ) - مراجعه شود به فصل « تحوّل علم اصول فقه » .