يكى از ادوار علم اصول فقه ، دورهء جديد آن است كه پس از نهضت اخباريين ، به وسيله استاد اكبر ، مولى محمد باقر بن محمد اكمل معروف به « وحيد بهبهانى » يا « آقا باقر بهبهانى » ( متوفّى به سال 1206 ه ق ) پايهگذارى شده است . در اين دوره ، علم اصول به تدريج به بالاترين درجهء كمال سوق داده شد .
رهبران اين دوره ، يعنى : وحيد و شاگردانش ، در راه مقاومت در برابر اخباريان و شكست نهضت آنان از هيچ كوششى دريغ نكردند .
در آغاز ، جز دفع شبههها و اتهامها و اثبات نياز استنباط مسائل فرعى به قواعد اصولى ، انديشهاى در سر نداشتند . سپس قسمتى از موارد اختلاف بين اخباريان و اصوليان ، مانند حجيّت قطع حاصل از مقدمات عقليه ، حجيّت ظواهر كتاب ، جريان اصل برائت در شبهات حكميه تحريميه و مسائلى از اين قبيل را بهنحوىكه در گذشته سابقه نداشت ، به تفصيل مورد بحث قرار دادند . آنگاه مباحثى را كه دانشمندان شيعه در ادوار قبل به پيروى از اهل سنّت در كتابهاى اصولى خود مطرح مىكردند ، مانند قياس ، استحسان ، مصالح مرسله و غيرها را به تدريج از علم اصول خارج ساختند .
خارج ساختن اين مسائل از علم اصول ، علاوه بر تأثير در رد اتهامات اخباريان ، اين تأثير را هم داشت كه معلوم مىساخت كه دانشمندان شيعه ، راه خود را در تدوين علم اصول بازيافتهاند . هرآنچه از نظر ايشان از مبانى فقه است و در استنباط احكام مىتوان بدان استناد كرد ، مىتواند در علم اصول مورد بحث قرار گيرد و لو آنكه از نظر جمعى از خود ايشان حجّت نباشد يا مورد بحث واقع نشده باشد . مانند حجيّت ظواهر كتاب ، اصل برائت در شبهات تحريميه و غيرها . هرآنچه تحت اين ضابطه قرار نمىگيرد يعنى از نظر عموم شيعه قابل استناد نيست ، صحيح نيست كه در علم اصول مورد بحث قرار گيرد و لو آنكه از نظر اهل سنّت قابل استناد باشد و يا حتى گذشتگان از شيعه هم آن را مورد بحث قرار داده باشند . قياس ، استحسان ، مصالح مرسله و نظير اينها از همين قبيل است و بههمينجهت است كه در اين دوره به تدريج اين مباحث از علم اصول شيعه خارج شده است .
نكته قابل توجه اين است كه در اين عصر سه دسته از بزرگان فقها و اصوليين بودند كه راه استاد را ادامه داده ، علم اصول را به ذروهء كمال و ارتقا رساندند :
ادوار اصول فقه — صفحة 198
مساهمون: ابو القاسم گرجى
ص١٩٨