هلاكت فرعون و جنود او در دريا مىباشد :
فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ وَ أَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ وَ أَنْجَيْنا مُوسى وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ
. « الشعراء / 63 - 65 »
شاهد : در اسم اشارهء مكان بعيد بودن « ثمّ » مىباشد ، زيرا مشاراليه آن « البحر » يعنى رود نيل بوده كه نسبت به محل نزول آيه كه مكه است ، بعيد مىباشد .
معناى آيه : « نزديك كرديم - انداختيم - در آنجا « رود نيل » گروه ديگر را ( فرعون و لشكريان او ) و نجات داديم موسى را و هركس با او تماما » .
نكته : بايد دانست كه « ثمّ » به جهت شباهت معنوى به حرف ، مبنى مىباشد و با توجه به اينكه اصل در كلمات مبنى سكون است ، به اين كلمهء مبنى ، به جهت رفع التقاى ساكنين حركت داده شده ، و با آنكه اصل حركت در رفع التقاى ساكنين كسره است ، به اين كلمه به جهت رفع ثقالت تشديد و تضعيف ميم ، فتحه داده شده است .
و هو ظرف لا يتصرّف : اين كلمه از اسماء ظروف غيرمتصرف مىباشد كه تنها عنوان نحوى آن مفعولفيه بوده و دائما محل آن نصب بنابراين عنوان است ، و مانند ظروف متصرّف ، عناوين ديگر و به تبع آن اعرابهاى مختلف نمىتواند داشته باشد . به همين جهت نسبت غلط داده شده است به كسى كه در اين آيهء شريفه كه در بيان كيفيت بهشت است « ثمّ » را محلا منصوب بنا بر مفعولبه بودن مىداند :
وَ إِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَ مُلْكاً كَبِيراً
« الإنسان / 20 »
معناى آيه : « و زمانى كه اگر ببينى تو در بهشت ، مىبينى نعمتهاى زياد و ملك وسيع را » .
از كسانى كه « ثمّ » را در آيه مفعولبه دانسته ، مىتوان ابن انبارى « 1 » ، الفراء « 2 » ، و اخفش را نام برد ، و علامه طباطبايى « 3 » ، شيخ طبرسى « 4 » و مكى بن ابى طالب « 5 » و زمخشرى « 6 » آن را در آيه ظرف و مفعولفيه مىدانند .
هامش
( 1 ) - البيان : 2 / 483 .
( 2 ) - معاني القرآن : 3 / 318 .
( 3 ) - الميزان : 20 / 130 .
( 4 ) - مجمع البيان : 5 / 410 .
( 5 ) - مشكل إعراب القرآن : 2 / 439 .
( 6 ) - الكشاف : 4 / 673 .