زمان مفيد معناى وقت مىباشد . و بايد دانست كه « ما » مصدريه توقيتيه در معنا در حكم ادات شرط است و چون بعد از ادات شرط ، بايد دو جمله به عنوان شرط و جزاء ذكر شود ، بنابراين وقوع دو جمله مترتب بر هم بعد از « كلّما » كاشف از مصدريه بودن « ما » مىباشد .
و لا يجوز أن تكون : اگر كسى بگويد كه « ما » شرطيه است و آن دو جمله ، شرط و جزاى آن است . در جواب بايد گفت كه : جايز نيست « ما » در « كلّما » ، شرطيه باشد مثل « ما » در مثال : « ما تفعل أفعل » به دو دليل :
الف - « ما » شرطيه مانند ديگر ادات شرط از الفاظ عموم است زيرا تمامى ادات شرط دلالت بر تحقق جزاء در هنگام تحقق شرط در هرصورت مىكند ، و چون ادات هممعنا بر هم داخل نمىشوند و در اينجا « كلّ » كه از ادات عموم است داخل بر « ما » شده است ، پس معلوم مىشود كه « ما » شرطيه نمىباشد .
ب - « ما » شرطيه مفيد معناى زمان نمىباشد بنا بر قول أصح ، در حالى كه « ما » در « كلّما » از آن معناى زمان استفاده و استظهار مىشود .
و إذا قلت : و اگر شما بگوييد : « كلّما استدعيتك فإن زرتني فعبدي حرّ » كه جملهاى كه در حكم جواب براى « كلّما » است ، خود يك جمله شرط و جزاء مىباشد كه نه در اين جمله عاملى مىتواند بر « كلّما » عمل كند زيرا فاء رابطه و « إن » شرطيه نمىگذارند مابعد آنها در ماقبلشان عمل كند و نه فعل بعد از « كلّما » ضمير رابط به « ما » دارد ، كه گفته شود آن فعل عامل است ، در اين صورت عامل نصب « كلّ » در « كلّما » محذوف است و هرلفظى كه در جملهء جواب شرط دوّم كه شأنيت عمل داشته مثل « حرّ » در اين مثال ، قرينه بر آن محذوف است ، بنابراين ناصب « كلّ » در مثال بالا كلمهء « حرّ » محذوف است و بايد دانست كه « حرّ » مذكور نمىتواند در « كلّما » به دليل تقدم فاء و « إن » بر آن عمل كند .
معناى مثال : « هرزمان كه بخوانم ترا پس اگر زيارت كنى مرا پس در اين صورت عبدم آزاد است » .
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 364
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص٣٦٤