2 - حرف خطاب : كه حرفى است كه داراى معنا بوده بهخلاف حروف الفبا - حروف المبانى - كه داراى معنا نمىباشند . و چون حرف مىباشد داراى محلى از اعراب نيست . بلكه در كلام قرار مىگيرد و تعداد و جنس مخاطب را مشخص مىكند و اين حرف به آخر چهار كلمه ملحق مىشود :
الف : اسم اشاره ، مانند : « ذلك و تلك » .
ب : ضمير منفصل منصوب ، مانند : « إيّاك و إيّاكما » و مانند اين دو ، مثل :
« إيّاكم ، إيّاكنّ » . لازم به ذكر است كه حركت كاف و وجود « ما » در « إيّاكما » و ميم در إيّاكم » و نون مشدّد در « إيّاكنّ » قرينه براى تعيين مراد از كاف مىباشد چون كاف خطاب در همهء اين ضماير به يك شكل است و مشخص نمىشود كه مراد متكلم چه مخاطبى است بنابراين با حركت فتحه ، مشخص مىشود مراد متكلم ، مفرد مذكر مخاطب ، و با حركت كسره ، معيّن مىشود كه مراد از آن مفرد مؤنث مخاطب ، و با « ما » معين مىشود كه مراد متكلم تثنيه مخاطب است و « ميم » قرينه براى مذكر مخاطب جمع ، و نون مشدّد ، قرينه براى جمع مؤنث مخاطب است زيرا هركدام از اينها در حالت رفعى جزء ضمير تثنيه « هما » و جمع « هم » و « هنّ » مىباشند .
نكته : لكن قول صحيح اين است كه « إيّا » در تمامى ضماير منصوب منفصل ، كرسى ضمير بوده و كاف و فروع آن - كما ، كم ، كنّ - ضمير مىباشند . « 1 »
ج : بعضى از اسماء أفعال ، مانند : « حيّهلك » به معناى روى بياور و « رويدك » به معناى مهلت بوده و « النجاءك » به معناى سريع باش ، مىباشد و كاف براى تعيين فاعل اين اسماء افعال مىباشد .
نكته : « النجاء » ابتداءا مصدر فعل « نجا - ينجو » بوده كه نقل به اسم فعل امر داده شده ، و به همين جهت كه در اصل ، اسمى غير اسم فعل بوده بر آن الف و لام آمده است . « 2 »
هامش
( 1 ) - براى تحقيق مراجعه شود به همع الهوامع : 1 / 61 ، و الإنصاف : 695 .
( 2 ) - كثيرى از نحويين « النجاء » را از اسماء افعال نمىدانند همانطور كه محقق رضى قدّس سرّه به اين مطلب تصريح كرده است . شرح الكافية : 2 / 69 .