استفاده مىشود ، گويا همزهء استفهام مفيد معناى صيغهء امر مىباشد .
معناى آيه : « بگو - اى پيامبر - به كسانى كه به آنان كتاب داده شده و مردمان امّى بايد اسلام بياوريد » .
سيوطى « 1 » و صبّان « 2 » و فرّاء « 3 » و ابن انبارى « 4 » همين نظريه را در آيه قبول كردهاند ؛ و زمخشرى « 5 » مىگويد همزه براى استفهام حقيقى است .
متن السّابع : التعجّب ، نحو
أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ
« الفرقان / 45 » شرح يكى ديگر از معانى مجازى همزه ، تعجّب و اظهار شگفتى از وقوع جمله مابعد مىباشد ، مانند آيهء شريفه مذكور در متن كه همزه يقينا براى استفهام حقيقى نيست زيرا خداوند نياز به طلب فهم و استفهام ندارد ، بلكه براى تعجّب از عدم ايمان بعضى از مردم ، با وجود اين همه نشانه و آيات الهى است ، كه يكى از آنها گستراندن سايه مىباشد . در اينجا لازم است گفته شود كه تعجّب نيز از خداوند ، ممكن نيست بلكه اينجا كلام به حسب و به سبك محاورهء مردم جارى است چنان كه سيوطى « 6 » به اين نكته اشاره نموده است .
متن الثّامن : الاستبطاء ، نحو :
أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ
« الحديد / 16 »
شرح آخرين معناى مجازى همزه كه در اين كتاب بيان مىگردد ، استبطاء و اظهار تأخّر و كند شمردن وقوع مابعد ، با شكايت از اين تأخّر مىباشد .
هامش
( 1 ) - همع الهوامع : 2 / 69 .
( 2 ) - حاشية الصبان : 3 / 102 .
( 3 ) - معاني القرآن : 1 / 203 .
( 4 ) - البيان : 1 / 196 .
( 5 ) - الكشاف : 1 / 347 .
( 6 ) - همع الهوامع : 2 / 69 .