مانند آيهء شريفهء مذكور در متن كه خداوند ، كند مىشمارد خشوع قلوب مؤمنين و گله و شكايت از اين تأخّر و كندى مىكند .
فايده : بعضى از ادبا معانى مجازى ديگرى براى همزه ذكر كردهاند ، خطيب قزوينى « 1 » ، معناى تهديد مثل آيهء شريفه
أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ
« المرسلات / 16 » و تنبيه بر باطل ، مانند :
أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ
« الزخرف / 40 » و تنبيه بر خطا ، مانند :
أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ
« البقرة / 61 » براى معانى مجازى بيان نموده است . بنابراين ذكر فقط هشت معناى مجازى براى همزه ، اگر معانى ديگر ، داراى علاقه مجوّزه يا استحسان استعمالى باشد ، وجهى ندارد .
متن تنبيه : قد تقع الهمزة فعلا و ذلك أنّهم يقولون : « و أى » بمعنى « وعد » و مضارعه « يئي » بحذف الواو ؛ لوقوعها . . .
شرح تنبيه در لغت يعنى آگاهانيدن و واقف نمودن بر مطلبى است و مراد از آن در اينجا ، بيان و روشن نمودن نكتهاى است كه در ارتباط با مسائل گذشته بوده كه بصيرت بر آن لازم است . آن مطلب در اينجا اين است كه گاهى همزه مفرده فعل واقع مىشود و بايد محصّل آگاه باشد به اين نكته ، تا به اشتباه نيفتد .
توضيح و بيان اين وقوع ، عبارت است از اينكه علماى ادب مىگويند : « واى » فعل ماضى و در حكم « وعد » و زنا و معنا است و وزن مضارع آن « يفعل » مىباشد كه مضارع آن « يوئى » مىشود كه چون واو بين ياء مفتوحه و كسرهء لازمهء عين الفعل واقع است ، حذف مىگردد و « يئي » مثل « يعد » مىشود ، و امر مخاطب مذكر مفرد آن بعد از حذف حرف مضارعه و لام الفعل « إ » مىشود يعنى « وعده بده » و در حالت وقف و عدم اتصال در كلام ، هاء سكت نيز به آن ملحق مىگردد و گفته مىشود : « إه » .
هامش
( 1 ) - المطول : 186 .