بحثى نزد علما مطرح است كه علاقهء مجوزه چند تا هستند ، بعضى از علما تعداد آنها را 25 عدد بيان نمودهاند ، لكن بعضى ديگر تنها استحسان طبع و مورد پسند بودن استعمال مجازى نزد ذوق انسانى را علاقهء مجوّزه مىدانند . بنا بر نظريهء اوّل بايد براى هريك از اين معانى هشتگانه مجازى يك علاقهء مجوّزه از بين آن 25 علائق پيدا كرد ، ولى بنا بر نظريهء دوّم تنها مقبوليت استعمال در روح و ذوق انسانى ، كافى در صحت استعمال است .
متن الأول : التسوية و ربّما توهّم أنّ المراد بها الهمزة الواقعة بعد كلمة « سواء » بخصوصها ، و ليس كذلك بل . . .
شرح اوّلين معناى مجازى همزه ، تسويه است ، به اين معنا كه همزه مبيّن اين نكته است كه نسبت دو شيء مذكور بعد از آن ، در نظر متكلّم ، تساوى است . لازم به ذكر است كه هميشه يكى از اين موارد بعد از همزه و ديگرى بعد از « أم » متصله يا « أو » ذكر مىشود .
شايان ذكر است كه ضابطه ، قاعده و ملاك همزهء تسويه اين است كه مىتوان به جاى آن دو جملهء بعد از همزه و « أم » ، مصدر فعل آنها قرار گيرد و خود همزه حذف و بجاى « أم » واو آورد . و اين از مواردى است كه فعل تأويل به مصدر برده مىشود بدون وجود حرف مصدرى ، چنان كه سيوطى « 1 » به اين نكته اشاره نموده است . مانند : آيهء شريفهء
سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ
« المنافقون / 6 »
كه همزهء تسويه بيانگر نسبت تساوى بين طلب غفرانكردن پيامبر براى منافقين و عدم آن ، در ارتباط با عدم هدايت آنها از ناحيه خداوند مىباشد ، بايد توجّه داشت كه در آيه ، همزه باب استفعال در فعل بعد از همزه حذف شده است .
هامش
( 1 ) - البهجة المرضية ، 165 .