متن هذا مذهب سيبويه و الجمهور و خالفهم جماعة - أوّلهم الزمخشري - فزعموا أنّ الهمزة في تلك المواضع في محلها الأصلي و أنّ . . .
شرح بايد توجّه داشت كه اين حكم و داشتن تماميت تصدير ، مذهب و رأى سيبويه « 1 » و كثيرى از نحويين مانند : صبّان « 2 » ، سيوطى « 3 » ، ابن حاجب ، جامى « 4 » ، محقق رضى « 5 » و جماعتى از مفسّرين مثل شيخ طبرسى « 6 » و طوسى « 7 » و فرّاء « 8 » است .
لكن جماعتى از نحويين در اينكه همزه داراى اين حكم باشد با سيبويه و جمهور مخالفت كردهاند ، كه اوّلين آنها ، جار اللّه محمود زمخشرى از ادبا و مفسّرين معروف اهل سنت است و اين جماعت بر اين اعتقادند كه همزه در مكان و محل اصلى خود بوده و تقديم و تأخيرى صورت نگرفته است . بلكه بين همزه و حرف عطف ، جملهاى مقدّر است كه آن جمله ، مستفهم عنه است و جملهء بعد از عاطف ، عطف بر آن است . بهعنوان مثال مىگويند در آيهء شريفهء
( أَ فَلَمْ يَسِيرُوا )
اين گونه نيست كه همزه بعد از فاء بوده و جملهء مستفهم عنه آن ، بعد از فاء قرار داشته ، سپس همزهء مقدّم بر حرف عطف شده باشد ، بلكه جملهء مستفهم عنه ، بين همزه و عاطف در تقدير است پس در اصل ، آيه اين گونه بوده است :
« أمكثوا فلم يسيروا فى الأرض » .
بنابراين تقديم و تأخيرى در كلام صورت نگرفته است ، به همين جهت ، دليل دوّم بر تماميت تصدير داشتن همزه بنا بر نظريهء اين جماعت صحيح نمىباشد .
هامش
( 1 ) - الكتاب : 1 / 573 .
( 2 ) - حاشية الصبان : 3 / 104 .
( 3 ) - همع الهوامع : 2 / 69 .
( 4 ) - شرح جامى : 417 .
( 5 ) - شرح الكافية : 2 / 388 .
( 6 ) - مجمع البيان : 3 / 114 .
( 7 ) - التبيان : 5 / 390 .
( 8 ) - معاني القرآن : 1 / 98 .