دارند ، واقع نمىشود ، هرچند اگر آنها داراى يك عنوان باشند در بين آنها قرار مىگيرد ، مانند : « قام زيد و عمرو » .
و همچنين « إمّا » اوّل بين مبدل منه و بدل نيز قرار مىگيرد كه هيچ حرف عطفى نمىتواند در اين محل استعمال شود ، مانند آيهء شريفه :
حَتَّى إِذا رَأَوْا ما يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ
« مريم / 75 »
كه « إمّا » اوّل بين مبدل منه
« ما يُوعَدُونَ »
و بدل « العذاب » واقع شده است ، و حرف عطف در اين موضع استعمال نمىشود . بنابراين اين امور كاشف از عدم حرف عطف بودن آن است .
متن و ل « إمّا » خمسة معان :
أحدها : الشّك : نحو : « جاءني إمّا زيد و إمّا عمرو » إذا لم تعلم الجائي منهما .
شرح « إمّا » داراى پنج معناست :
1 - شك و جهل و ترديد متكلّم ، مانند : مثال مذكور در متن كه شما مىگوئيد :
« آمد مرا زيد يا عمرو » زمانى كه نمىدانيد كسى كه آمده از آن دو نزد شما ، كداميك بوده و با زبان ترديد آن را بيان مىكند .
2 - ابهام و ديگران را به شك انداختن ، با علم متكلّم به واقع ، مانند قول خداوند دربارهء كسانى كه « 1 » در جنگ تبوك شركت نكردند و در مدينه ماندند . لذا مورد بىتوجّهى حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و مردم و حتى زنان خود قرار گرفتند . آن وقت توبه كردند و در كوههاى اطراف مدينه ، خود را محبوس كردند و در انتظار عذاب يا قبول توبه بودند . خداوند با آنكه علم دارد عاقبت اينها را ، لكن به جهت ايجاد شك دربارهء سرانجام آنها مىفرمايد :
وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ
« التوبة / 106 »
هامش
( 1 ) - آنان سه نفر بودند به نامهاى كعب بن مالك ، هلال بن امية و مرارة بن الربيع .