و يا معمول فعلى مثل « يكن » است كه حذف شده و « أمّا » متضمّن معناى آن است .
مانند : « أمّا اليوم فإنّي ذاهب » كه فاصل ظرف « اليوم » است كه عامل آن يا « أمّا » و يا « يكن » محذوف است .
و در مثال نمىتواند عامل در ظرف ، لفظى بعد از فاء ( ذاهب ) باشد ، زيرا خبر « إنّ » و همچنين معمول خبر آن بر خود « إنّ » نمىتواند مقدّم شود و اين قول جمهور نحويين و سيبويه و مازنى است . لكن مبرّد و شاگرد او ابن درستويه با نظريه جمهور موافق نيستند و مىگويند : خبر « إنّ » عامل در ظرف است .
لكن اگر بگويى : « أمّا اليوم فأنا جالس » در اين مثال دو احتمال در عامل ظرف وجود دارد : 1 - « أمّا » . 2 - خبرى كه در جواب است « جالس » .
و اگر بگويى : « أمّا زيدا فإنّي ضارب » كه اسم بعد از « أمّا » ظرف نيست بلكه مفعولبه است ، نزد جمهور اين مثال ممتنع است ، زيرا كه « أمّا » و « ضارب » نمىتوانند آن را نصب بنا بر مفعولبه دهند .
دليل عدم عمل « أمّا » بر آن ، اين است كه حروف قدرت نصب اسماء را بنابر مفعولبه ندارند . و « ضارب » هم نمىتواند عامل باشد ، زيرا معمول خبر « إنّ » مقدّم بر آن نمىشود ، لكن مبرّد و موافقين او اين مثال را اجازه مىدهند بنا بر اينكه عامل ، خبر « إنّ » باشد ، زيرا كه آنها قائلند كه معمول خبر « إنّ » بر آن مىتواند مقدّم شود .
متن تنبيهان :
الأوّل : إنّه سمع : « أمّا العبيد فذو عبيد » بالنصب « و أمّا قريشا فأنا أفضلها » و فيه دليل على امور . . .
شرح در آخر بحث « أمّا » دو تنبيه مطرح مىشود :
1 - گاهى بعد « أمّا » اسمى كه ظرف نبوده و منصوب مىباشد ذكر مىشود ، مانند دو مثال مذكور كه سيبويه « 1 » نيز آن دو را نقل كرده است ، و اين خود دليل بر
هامش
( 1 ) - الكتاب : 1 / 226 .