البته زمخشرى « 1 » مىگويد : همزهء مذكور در اوّل آيه ، همزهء استفهام مجازى تقريرى است ، و حقيقى نيست ، زيرا خداوند علّام الغيوب است ، لكن بايد دانست كه « أم » متصله همانطور كه در اوّل بحث گفته شد ، تنها بعد از همزهء تسويه و همزهء استفهام حقيقى مىآيد ، پس شرط متصله بودن را ندارد . لكن زمخشرى قائل به اين شرط نيست و مىگويد بعد همزهء استفهام تقريرى نيز مىآيد .
2 - منقطعه باشد و به معناى « بل » ، چون شرايط آن را نيز دارد زيرا كه قبل از آن همزهء غير استفهام حقيقى ذكر شده است كه اين از خصوصيات قسم دوّم « أم » منقطعه است . طبرسى « 2 » هردو احتمال را در آيه صحيح مىداند .
متن الثالث : أن تقع زائدة ، ذكر أبو زيد و قال . . .
شرح سوّمين وجه از وجوه چهارگانه اين كلمه ، « أم » زائده است كه فقط مفيد معناى تأكيد است ، اين معنا را براى « أم » ابو زيد انصارى از علماى ادب بصره ، ذكر كرده و در آيهء شريفه :
أَ فَلا تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَا خَيْرٌ
گفته است : « أم » زائده است و مفيد معناى اصلى نيست . بنابراين حذف آن خللى بر معناى اصلى نمىزند و تقدير اين گونه است : « أ فلا تبصرون أنا خير » ، و جملهء « أنا خير » استينافى بيانيه است كه جواب سؤال مقدّر قوم فرعون « ما نبصر ؟ » خطاب به فرعون بعد از سخن فرعون « أ فلا تبصرون » مىباشد .
لكن گذشت كه در اين آيه احتمال متصله بودن نيز هست . و با وجود اين احتمال تمسّك به آيه براى زائده بودن صحيح نيست ، به اين جهت استدلال مىشود به شعر ساعدة بن جويه از شعراى مخضرم براى اثبات زيادت « أم » زيرا « أم » در آن شعر احتمال ديگرى جز زائده بودن ندارد .
« يا ليت شعري و لا منجى من الهرم * أم هل على العيش بعد الشيب من ندم » « 3 »
هامش
( 1 ) - الكشاف : 1 / 158 .
( 2 ) - مجمع البيان : 1 / 147 .
( 3 ) - لسان العرب : 12 / 36 ، النحو الوافي : 3 / 602 ، شرح شواهد المغني : 1 / 156 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 3 / 284 ، الخزانة : 3 / 453 .