العطف على الجواب جزمت و بطل عمل . . .
شرح قول تحقيقى در مسأله اين است كه بايد ملاحظه كرد كه جمله معطوف عليه داراى چه خصوصيتى است ، اگر ابتداى كلام است پس لازمهء عطف جملهء معطوف بر آن ، اين است كه « إذا » در صدر جمله واقع شود و آن دو وجه اعمال و اهمال جايز مىگردد ، ولى اگر جملهء معطوف عليه ابتداى كلام نبود ، آنوقت عطف بر آن ، موجب عمل نمىشود ، مانند مثال در متن كه اگر جملهء « إذا احسن إليك » عطف بر جواب و جزاء - أزورك - باشد ، عمل « إذا » باطل است ، چون در اين صورت او وسط جملهء شرط و جزاء واقع شده است و فعل را بايد جزم داد چون عطف بر جزاء است . لكن اگر عطف بر كل جملهء شرط و جزاء باشد آنوقت دو وجه جايز است ؛ زيرا عاطف قبل آن ذكر شده است و چون حرف عطف داراى آن دو خصوصيت است كه سابقا ذكر شد ، با ملاحظهء هرخصوصيت ، يك وجه جايز مىگردد . اشمونى « 1 » اين نظريه را صحيح مىداند .
قول ديگرى در مسأله هست كه مىگويد : در صورت عطف بر مجموع دو جمله ، عمل « إذا » واجب است ، زيرا كه حرف عطف ، « إذا » و مابعدش را عطف مىكند بر اوّل جملهء معطوف عليه ، و عطفكردن شىء بر اوّل جملهء معطوف عليه ، گويا آن شىء در صدر قرار مىگيرد و جملهء معطوف در اين صورت مستأنف و ابتداى كلام است .
فايده : آيا اين مسأله تنها پيرامون « إذا » بعد از ايندو حرف عطف مطرح است و اين بحث در حروف عاطفه ديگرى جارى نيست يا خير ؟
جواب : آرى اين بحث مختص اين دو حرف عطف است به جهت شدّت اتّصال و ارتباط مابعد آنها به ماقبلشان و در ديگر حروف عطف « إذا » قطعا عامل نيست .
هامش
( 1 ) - شرح الاشموني : 3 / 289 .