و من صفة العالم أن لا يعظ إلّا من يقبل عظته ، و لا ينصح معجبا برأيه ، و لا يخبر بما يخاف إذاعته .
و لا تودع سرّك إلّا عند كلّ ثقة ، و لا تلفظ إلّا بما يتعارفون به النّاس ، و لا تخالطهم إلّا بما يفعلون ، فاحذر كلّ الحذر و كن فردا وحيدا .
و اعلم أنّ من نظر في عيب نفسه شغل عن عيب غيره ، و من كابد الأمور عطب و من اقتحم اللّجج غرق ، و من أعجب برأيه ضلّ ، و من استغنى بعقله زلّ ، و من تكبّر على النّاس ذلّ . و من مزح استخفّ به ، و من كثر من شىء عرف به ، و من كثر كلامه كثر خطاءه ، و من كثر خطاؤه قلّ حياءه ، و من قلّ حياؤه ، قلّ ورعه ، و من قلّ ورعه قلّ دينه ، و من قلّ دينه مات قلبه ، و من مات قلبه دخل النّار .
شرح
و صفت و وضع عالم بدينگونه است كه اندرز ندهد جز آنكس را كه اندرزش بپذيرد ، و نصيحت نكند آنكس را كه تنها به نظر و رأى خويش دلخوش و پاىبند است ، و خبرى را كه ترس فاش شدنش دارد نگويد .
سرّ و راز خويش را جز نزد مردمان مورد وثوق به وديعت مگذار ، و زبان باز نكن جز بدانچه متعارف مردم است ، و آميزش با آنها نكن جز بدانچه انجام دهند ، و برحذر باش به تمامى و تك و تنها زندگى كن .
و بدان كه هركس در عيب خويش بنگرد او را از عيب ديگران سرگرم سازد ، كسى كه بىمقدمه به سراغ كارهاى سخت برود هلاك گردد ، و هركس خود را در گردابهاى سخت بيفكند غرق شود ، و كسى كه تنها به رأى خود دل خوش كند ( و از مشورت كردن و نظر ديگران بهره نگيرد ) گمراه شود ، و كسى كه تنها به عقل خود بىنيازى جويد بلغزد ، و كسى كه به مردم تكبر كند خوار گردد ، و كسى كه شوخى كند استخفاف شود ، و كسى كه زياد به كارى دست زد بدان شناخته شود ، و كسى كه سخنش زياد شد اشتباهش زياد گردد ، و كسى كه اشتباه زياد كرد شرمش اندك گردد ، و كسى كه شرمش كم شد ورع و پارساييش كم شود ، و كسى كه پارسائيش كم شد دين و آئينش كم شود ، و كسى كه دينش كم شد دلش بميرد ، و كسى كه دلش بميرد داخل دوزخ گردد .
* * *