« ابن خلدون » چهار صد هزار ( 400000 ) كتاب در آن موجود بود و در دومى كتابهاى فراوان و نسخههاى متعددى از هر كتاب وجود داشته مثلا هنگام تسلط « صلاح الدين ايوبى » در مصر تنها از تاريخ طبرى در اين كتابخانه 1200 نسخه وجود داشته است . اين كتابخانه داراى يكميليون و ششصد هزار ( 1600000 ) كتاب بوده است .
مسلم است كه « دار الحكمة » يا « دار العلم » كه « حاكم بامر اللّه » در سال 350 تأسيس كرد كمتر از آنها نبوده . از اينجا مىتوانيم پى ببريم كه در آن عصر چه كتابهاى پر ارزشى وجود داشته كه قسمتى از آنها به دست ما نرسيده است .
« ابن نديم » از « محمد بن اسحاق » نقل مىكند كه او در خزانه محمد بن - حسين معروف به ابن ابى بعرة اشياء گرانقيمت و كتابهاى مختلفى ديده ، از جمله قرآنى به خط خالد بن ابى هياج از اصحاب على ( ع ) و نيز به خط امام حسن و امام حسين ( ع ) و همچنان به خط امير مؤمنان عهد نامهاى را مشاهده كرده است « 1 » بنا بر اين آيا مىتوانيم تعداد كتابهائى كه شريف رضى بر آن اطلاع يافته و در زمانش موجود بوده تصور كنيم ؟ و آيا همهء آنها تاكنون باقى مانده است ؟
خواهيد گفت پس اين كتابها چه شده است ؟ پاسخ آن روشن است :
حمله مغولها به بغداد سبب شد كه بسيارى از آنها از بين برود .
گفته شده « هلاكو » از كتابهاى كتابخانهها پلى ساخته بود كه لشكرش بر آنها عبور مىكردند و دستور سوزاندن بقيه آنها را نيز داد . خواجه نصير الدين طوسى توانست از ورق پارههاى آنها چهار صد هزار جلد كتاب جمعآورى كند و در كتابخانه « مراغه » قرار دهد .
و نيز هنگام پيروزى فرنگيان بر طرابلس شام حدود سه ميليون كتاب را
هامش
( 1 ) - فهرست ابن نديم صفحه 66