رفته و به دست نابودى سپرده شده كه تنها نامى از آنها را مىتوانيم در كتابهاى « فهرست » و كتابهاى « رجال » از قبيل « فهرست ابن نديم » ، « فهرست نجاشى » ، « فهرست شيخ طوسى » و « معجم الادبا » و « كشف الظنون » و « الذريعة » بيابيم .
اگر در اختيار مرحوم شريف رضى تنها كتابخانه برادرش علم الهدى سيد مرتضى كه به « دار العلم » معروف بوده است بيش نبوده ، همين خود براى جمعآورى نهج البلاغه كفايت مىكرده زيرا معروف است آن كتابخانه هشتاد هزار كتاب داشته است .
علاوه بر كتابخانههاى عمومى ديگرى كه در عصر شريف رضى وجود داشته همچون « بيت الحكمه » كه « ابو نصر شاپور بن اردشير » وزير « بهاء الدولة ديلمى » در سال 381 هجرى آن را تأسيس كرد ، و در محله كرخ قرار داشت و كتابهاى معروف آن زمان به زبانهاى مختلف در آن وجود داشت كه حدود ده هزار جلد آن به خط دانشمندان بزرگ بوده . اين كتابخانه از غنىترين كتابخانهها در پايتخت عباسيان بوده است .
« ياقوت حموى » در باره اين كتابخانه مىگويد : در دنيا بهتر از آن وجود نداشته ، همه آن كتابها به خط دانشمندان معتبر نوشته شده بود و مخصوص شيعه بوده است ، شاپور آن را در برابر « بيت الحكمه » اى كه هارون الرشيد به وجود آورده بود و كتابهاى مختلف طبى و علوم را به زبان عربى ترجمه و در آن گرد آورده بود ، ساخت .
اين كتابخانهها مىتوانستند به مرحوم رضى در جمعآورى نهج البلاغة كمك كنند .
كتابخانههاى بزرگ آن زمان كه در « آندلس » و « مصر » به دست « خلفاى فاطميين » بنا شده بود داراى كتابهاى فراوانى بود كه در اولى طبق نوشته
ترجمه گويا و شرح فشرده اى بر نهج البلاغه ( فارسى ) — صفحة 16
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٦