گل كتانى گياهى است از تيره ميمونيان كه اكثر گونههايش بهصورت درختچه مىباشند در حدود 120 نوع از اين گياه شناخته شده . اين گياه بهعنوان گل زينتى در باغچهها نيز كشت مىشود . مخلصه آن است كه از خوردنش خلاص و امان مىيابند از سم افعى و نكايت آن و موت و مكرر تجربه كردهاند در سموم هوامّ ديگر نيز و آن نباتى است مختلف الانواع و تا هفت قسم ديدهاند . و همه با تلخى و گل همه منحنى منكوس و شبيه به محجمه و آن را به لغت اندلس محاجم گويند كه در اين جا مشخصات بهترين قسم آن را بيان مىكنيم : بى ساق و شاخهاى آن سبز املس از زمين رسته و برگ آن شبيه به برگ كرفس و از آن نرمتر و هر برگ آن بسيار از اول تا آخر شكافته و هر چند شاخههاى آن بلندتر گردد برگ آن ريزهتر شود تا به حد برگ كتان رسد كه در اواسط بهار مىرويد و در اواسط گرما گل مىكند . قوت آن تا 20 سال باقى مىماند . مزاج آن گرم و خشك در اول سوم است آشاميدن آن جهت رفع قولنج صعب و تحليل اخلاط لزجه و تقويت معده و جگر و طحال و اعصاب دفع اوجاع مفاصل و پشت و سرين و امثال اينها نافع و آشاميدن يك تا دو درم آن جهت دفع سموم مشروبه و منهوشه مانند افعى و مار شاخدار و عقرب و رتيلا و غير اينها خواه قبل از آن يا بعد از آن مانع تأثير و دافع ضرر آنها است . مقدار شربت آن يك مثقال با روغن زيتون و گويند كه چون شارب آن افعى يا عقرب به دست بگيرد و آن را بگزد سم آنها ضرر نكند تا يك سال و در آن اسرار عجيبه و خواص عظيمه است . چون در اول نزول آفتاب به برج حمل تا سه روز هر روز يك مثقال تخم آن را بنوشد در آن سال هيچ سم به خورنده آن ضرر نرساند و عرق مخلصه ملطف و محلل و مقوى اعضاى رئيسه و موافق سرد مزاجان و رافع قولنج است . « 1 » تاكنون بيش از صد و بيست گونه از مخلصه شناخته شده و به انواع گونههاى مختلف :
دائرة المعارف بزرگ طب اسلامى ( فارسى ) — صفحة 203
مساهمون: مصطفى النوراني الاردبيلي
ص٢٠٣
هامش
( 1 ) - محيط اعظم ، ج 4 ، ص 61 ؛ تحفه حكيم ، ص 241 .