امراض بارده آن و قطور طبيخ آن با سركه جهت نزلات و روى گوش و مضمضه آن جهت
درد دندان و روغن آن جهت گشودن افواه عروق و بواسير و آشاميدن آن جهت رفع سميّت و غرغره آن با ماء العسل جهت خشونت قصبه ريه مفيد است . و بدلش جهت مشابهت رنگ گل اين بدان و كورس نيز گويند و به رومى ابريمون و سريانى عقاراسوسايى نامند و به فارسى مشهور به بيخ بنفشه است و آن بيخ سوسن آسمانى يعنى كبود كوهى است . حشيشه آن با برگهاى طويل و سطبر شبيه به برگ سوسن برّى و درازتر و لزجتر از آن و از وسط گياه آن ساقى بر مىآيد ، بر سر آن گل مختلف رنگ مركب از سفيدى و زردى و كبودى و بر آن نقطههاى متوازى و برگ آن گل شبيه و برگشته و اندك خوشبو و بيخ آن سخت و گرهدار و پهن و دراز به قدر انگشتى و خوشبو و پوست آن كبود و سرخ و رنگارنگ و مغز آن مايل به زردى و سرخى و بعضى بسيار سفيد و چون كهنه شود كرم خورده گردد و به سبب رطوبت در وسط آن شيره هست . بهترين آن ماقدونى و هندى سخت سطبر گران وزن كثيف كه مشكل كوفته شود و مايل به سرخى و گرهدار و خوشبو لذا زبان و بوى آن محرك عطاس به قوت وقت كوبيده آن مىباشد ، آن را در آخر ربيع و آخر ماه و در شب از زمين برآورند . براى آن كه در وسط ربيع و اوايل ماه و در روز رطوبت متحرك مىباشد . ماده زودتر فاسد و متعفن مىگردد . ريسمان كتان بسته و در سايه خشك نمايند كه عفونتى در آن راه نيابد و سست و متخلخل اجزا و بلند و باريك نباشد و سفيد آن كه رومى است ضعيفالعملتر از آن است و كهنه و كرم خورده و سوراخدار نباشد . به قول شيخ الرئيس گرم و خشك است .
گرم و خشك در سوم است و كهنه آن گرمتر و خشكتر از تازه آن است . بيخ آن معتدل است و ملطّف و مسخّن و مفتح ، منقى ، منضج ، جالى ، قابض و اندك آن حافظ صحت ارواح است . و گيلانى گفته در اين دوا تحليل و تجفيف و جلائست و تحليل آن قوى است و ضماد جوش داده آن طين صلابات و اورام غليظه مزمنه است و خنازير ، بثور ، لبينه و نافع قروح چركناك و در بدبويى نواصير و قروح غائره را ببرد چنانچه بيخ آن را با سركه و شراب بخورند جهت نفع عضله اوجاع ، مفاصل ، عصب ، فالج و اختلاج
دائرة المعارف بزرگ طب اسلامى ( فارسى ) — صفحة 295
مساهمون: مصطفى النوراني الاردبيلي
ص٢٩٥