است و مدر بول و حيض است و چون در آب طبيخ آن بنشينند براى صلابت رحم و
مقعد و اوجاع بارد آن نافع است ، آشاميدن مطبوخ و بدستور جرم آن دو درم با شراب جهت امراض رحم و انشقاق و تفتيح سده آن و احتباس حيض مفيد است و چون جوش داده آن را يا ضماد كنند ، فم رحم بگشايد و چون فرزجه آن با عسل ، زن بردارد ، اسقاط حمل كند و نوشيدن آن با سركه يا عسل نافع عرق النساء و اعيا و گزيدن مار و هوام و طيور و سده طحال و لرزه حميات است و ضماد آن بر جاى گزيدگىها نافع است .
مقدار شربت آن از دو درهم تا دو مثقال است و گويند : از يك درم تا سه درم و به قول شيخ نيم اوقيه تا هفت درم است . شارح كازرونى گويد . در اين زمان اين قدر استعمال نمىكنند بلكه كمتر از اين و آن مضر ريه است مصلح آن عسل و مغثى و مقى مصلح آن ربوب ترش و بدل آن نيم وزن ريوند چينى و در اسهال ماء اصفر ثلث وزن آن ماذريون با سه اوقيه شير شتر است . ماليدن روغن آن رافع اعياد لرزه است و جهت تشنج امتلائى و گشودن دهن عروق بواسير نافع است .
گيلانى گويد : روغن ايرسا كه روغن سوسن است يعنى روغن سوسن سفيد مىتوان گفت قويتر از آن و چون انگشت بدان چرب كرده و وقت قى در حلق اندازند ، اعانت بر تسهيل قى مىنمايد و آشاميدن يك اوقيه آن مسهل قوى و غرغره آن با ماء العسل جهت ازاله خشونت قصبه ريه نافع است قطور آن با سركه در گوش نافع صداى گوش و چكانيدن آن در بينى رافع بوى بد منخرين و نافع زكام و مخرج رطوبات غليظه از دماغ و مانع نزلات مزمنه است ، بدل روغن آن روغن غاز است .
معلوم شد كه ايرسا را به يونانى قوس و قزح گويند و نام بيخ سوسن آسمان گون هم هست و چون گل آن زرد و سفيد و كبود است آن را ايرسا گويند زيرا كه شبيه قوس و قزح است شكوفههاى آن منحنى بر ساق او و آن را سه برگ است از بيرون يعنى شكوفه آن در ميان اين سه برگ ، سه برگ ديگر است ، يعنى مخالف آن سه برگ كه از بيرون آنست ، در شكوفهاش رنگهايى مختلف از سفيد و زرد و بنفش ، برگهاى آن ستبر است و بيخ آن سخت و پيوندها دارد و بوى آن خوش است .
دائرة المعارف بزرگ طب اسلامى ( فارسى ) — صفحة 297
مساهمون: مصطفى النوراني الاردبيلي
ص٢٩٧