[ شرط ] چهاردهم
آنكه در اطالت مدّت ملاحظهء نبض و در قصر آن حسب مقتضاى حال قصد كند ؛ يعنى :
* نمايندهء نبض « 28 » اگر مريض باشد و در مرض او توقّع نبضات مختلف بود ، در ملاحظهء نبض او چندان طول دهد كه حال اختلاف روشن گردد و الّا ، ملاحظهء نبض به سرعت نمايد تا مريض تنگدل و غمگين نشود .
* و اگر صحيح باشد و در نبض او احتمال وقوع نبضات مختلفه بود ، پس طول دهد ملاحظهء نبض را بنا بر وقوف بر آن .
* و الّا بهقدر معتدل اكتفا كند .
و بعضى اطبّاء اندازهء مدّت ملاحظهء نبض [ را ] مقرر كردهاند ؛ چنانچه :
* ابو سهل مسيحى به مقدار سى نبضه قرار داده و دليلى بر آن نياورده .
* و سامرى گفته كه اطول زمان اخذ نبض مدّتى است كه در آن سى نبضه واقع شوند و دليل بر اين آورده كه تا اجناس عشرهء نبض را تمام فراگيرد ، بنا بر آنكه هر جنس سه قسم است .
* آملى مىنويسد كه ضعف اين دليل مخفى نيست .
* راقم گويد كه به زعم ناقص [ او ] ، وجه عدم اختفاى ضعف دليل مذكور آن است كه هريك از اجناس عشرهء نبض منقسم به سه قسم نيست ( كما قال السامرى ) ، بلكه جنس مقدار انبساط نه قسم است و جنس استوا و اختلاف و جنس نظام و غير نظام و جنس مأخوذ از وزن هريك منحصر به دو نوع است ؛ كما سيجئ ان شاء اللّه تعالى . پس اين دليل سامرى - كه تقرّر سى نبضه بهر استيفاى اجناس عشره است زيرا كه هر جنس سه قسم است - ضعيف باشد ، مگر آنكه در دليل تعيّن سى نبضه مىگفت كه « بهر ادراك هر جنس از اجناس عشرهء نبض سه نبضه مقرر نمودهاند ، قطع نظر از انحصار او در سه قسم »
هامش
( 28 ) . نماينده نبض : كسى كه نبض خود را نشان طبيب مىدهد .