*
فى تدبير بواسير
بايد دانست كه بواسير اوّلا به معنى دانه آن است كه بر لب مقعده برآيد و به قول صاحب ذخيره فزونىها خوانند كه از اندرون و بيرون پديد آيد .
[ انواع بواسير ]
بواسير دو نوع است :
نوع اوّل : همان دانه ، آن است كه مذكور شد .
نوع دويّم : بادى است غليظ كه در تهيگاه و حوالى گرده و كمرگاه و زهار و مقعده تولّد گردد « 117 » و آن را باسور خوانند ، و هر « 118 » گاه باشد آن فزونى بعضى از اشخاص را در بينى ، و زنان را در رحم پديد آيد .
[ اشكال بواسير نوع اوّل ]
امّا آنچه بر مقعد پديد آيد مىشود كه ميل به طرف يعنى به جانب اندرون مقعده داشته باشد و مىشود كه به جانب بيرون باشد كه اين هر دو نوع مذكوره - كه دانهء اندرونى و بيرونى باشد - بنا بر مشهور بر سه شكل ، و بنا بر تتبّع و استقراء در كتب بر هفت شكل است و از آن جمله صاحب ذخيره همين معنا را متوجّه است .
يكى از صورت اشكال مذكوره آن است كه آن فزونى چون دانهء بزرگى بود و تهى و آن را وجعى نبود ؛ و دوّم آنكه شاخها و بيخهاى بسيار دارد و آن را نخلى گويند ، يعنى همچون درخت خرما ؛ سوّم آنكه گرد و پهن بود ، آن را تينى خوانند چون انجير ؛ چهارم آنكه مانند عنب بود و آن را عنبى گويند ؛ پنجم خرد و سخت بود همچون عدس و نخود و اين را ثؤلولى گويند ؛ ششم آنكه ثؤلولى بار « 119 » باشد همچون دانهء خرما ؛ هفتم ثولولى نرم بود چون توت نيم پخته و آن را توتى گويند .
هامش
( 117 ) . در نسخهء خطى تولّد گردد آمده است . شايد كاتب متولّد را سهوا تولّد نوشته است .
( 118 ) . هر در اينجا زائد به نظر مىرسد .
( 119 ) . در نسخه خطّى آشكارا واژهء بار كتابت شده است كه معناى متناسبى براى آن در اينجا به دست نيامد . با جستجو در هداية المتعلمين ، الاغراض الطبيه ، ذخيرهء خوارزمشاهى ، خلاصة الحكمه و اكسير اعظم اين واژه در توصيف چنين شكلى از بواسير ديده نشد . در هداية المتعلمين آمده است :
آگاه باش كه بواسير پنج كونه بود : يكى مانندهء دانهء خرما بود دراز و سخت . . .
در الاغراض و ذخيرهء خوارزمشاهى نيز واژهء دراز در وصف اين شكل از بواسير آمده است : ششم دراز بود همچون دانهء خرما .
در اكسير اعظم هم عبارت مشابهى آمده است : هفتم تمرى و آن دراز و سخت مثل دانهء خرما باشد .
با نگاه به اين شواهد ، شايد بتوان پنداشت كه كاتب به جاى باريك يا دراز ، سهوا نوشته است : بار .