صندلى سن و تآتر و پردههاى قيمتى و لباس و لوازم آكتورال و پيسهاى زياد و يك دوره انسيكلوپدى كه جمعا دارائى اين انجمن متجاوز از يكصد و پنجاه هزار تومان مىشد توقيف و چندى بعد به شهربانى نقل كردند . در زمان رياست فرهنگ تربيت كتابخانه ملى تشكيل گرديد به وسيله تربيت مقدارى از كتب مزبور را از شهربانى گرفتند و به كتابخانه تحويل دادند بعد چهل نفر از اعضاء مؤثر مجمع ادبى فرهنگ را از گيلان به شهرهاى ديگر ايران تبعيد نمودند .
روز شنبه دهم شهريورماه 1310 ابلاغى به دستم رسيد كه منتقل به قزوين شدهام . » « 7 »
با توجه به گزارش زير كه وسيلهء آقاى تقى طائر رئيس معارف و اوقاف گيلان ، در اواخر سال 1303 شمسى به وزارت متبوعه فرستاده شده مىتوان تا حدى به مشكلات آموزش و پرورش گيلان در آن زمان آشنا شد .
« . . . گيلان كه معبر تجارت شمال و مركز ايران است و از حيث آبادى و استعداد و تقسيم ثروت شايد در ايران نظير نداشته باشد هنوز مانند واحدهاى مركزى ايران از تعليمات عمومى بىبهره است يا بهرهء ضعيفى دارد و چون اهالى اين ولايت واسطه اوليهء تجارت ما با روسيه هستند جاى انكار نيست كه تا چه درجه اين عقبافتادگى به ضرر آنها بلكه به ضرر مملكت تمام مىشود . . .
بدبختانه تاكنون معارف گيلان از طرف دولت بودجه نداشته و در همان وقت كه دولت مخارجى را براى يزد و كرمان ، ولو به ميزان ناقص ، متحمل مىشده براى گيلان با وجود مقتضيات فوق اهميتى گذاشته نشده است . بديهى است ضيق بودجه از يك طرف و وجود يك عايدى مخصوصى به نام عوايد پوطى پنج شاهى جهت معارف گيلان ، موجب شده است كه براى مخارج توسعه معارف اولياء امور به اين عايدى مخصوص اعتماد ورزند . عاقبت در سنهء 1303 بودجه ادارى و دفترى معارف گيلان از بودجه دولتى تأديه گرديده است . . . اگر يك سال زراعت برنج گيلان خراب شود يا روسيه به مقدار كافى برنج گيلان را خريدارى نكند عوايد پوطى پنج شاهى از بين مىرود و معلمين و اعضاء مدارس گيلان بدون حقوق مىمانند . . . براى اثبات اين عرض و رفع تعجب اولياء امور كافى است تذكر بدهم كه هنوز حقوق برج حوت سنهء 1302 پرداخت نشده و بنده نيز شخصا اميدوارى زيادى به وصول آن ندارم . . . » .
تقى طائر سپس به مشكل عدم تمركز روستائيان و فاصلهء زياد خانههاى روستائى از يكديگر اشاره كرده كه تأسيس مدارس روستائى را با ناكامى مواجه ساخته است . آنگاه در گزارش خود مىنويسد كه با استفاده از عوايد ماليات برنج كه توسط انجمن خيريهء گيلان در اختيار معارف گذاشته مىشود ناچار اين اداره در مسير توقعات و عقايد و آراء اعضاء انجمن قرار مىگيرد و با آنكه افراد انجمن خيريه فريفته معارف هستند و حسننيت دارند ، ولى در عمل معارف گيلان را با مشكلات گوناگونى روبرو مىسازند . رئيس معارف گيلان در پايان پيشنهاد مىكند كه بودجهء كافى در اختيار او گذاشته شود تا به تأسيس مدارس جديد و گسترش معارف بپردازد .
پيشرفت و گسترش معارف ( سال 1303 )
در سالهاى 1303 و 1304 شمسى كه رياست معارف گيلان با تقى طائر بود ، فرهنگ از بركت كوششهاى اين مرد در ادامهء اقدامات ميرزا عيسى خان صديق به پيشرفتهاى قابل توجهى نائل آمد . اهمّ اقداماتى كه در جهت پيشرفت معارف و گسترش فرهنگ انجام گرفت به قرار ذيل است :
- در انتخاب معلمين همه نوع دقت و وسواس از نظر معلومات و صلاحيت آنان به كار گرفته شد .
- نسبت به بهداشت مدارس توجه كافى به عمل آمد و آبلهكوبى و مبارزه با گال ( جرب ) اجبارى شناخته شد .
- از نظر رعايت انضباط شاگردان مدارس ملزم گرديدند كه بعد از غروب آفتاب جز در مواقعى كه با اولياء خود هستند در معابر ديده نشوند .
- در رشت : يك باب مدرسهء 4 كلاسه تأسيس شد . به هريك از 3 باب مدرسهء 5 كلاسه يك كلاس ششم داده شد . در مدرسهء متوسطه ، كه داراى 2 كلاس بود ، كلاس سوم داير گرديد ( تدريس در اين كلاس وسيلهء بعضى از رؤساى سازمانها و بهطور رايگان صورت مىگرفت . )
- در انزلى : يك باب مدرسهء 2 كلاسه در كوليور ، يك باب مدرسهء 3 كلاسه در آبكنار و يك باب مدرسهء 2 كلاسه در كپورچال تأسيس گرديد .
- در طوالش : يك باب مدرسهء 3 كلاسه در خطبهسرا و يك باب مدرسهء 4 كلاسه در رضوانده تأسيس گرديد .
- در لاهيجان : يك باب مدرسهء 2 كلاسهء دختران داير شد كه با مقاومت برخى از افراد مواجه شد و با توجه به كمبودهائى كه وجود داشت كلاسهاى دخترانه با مشكلات زيادى روبرو بودند .
- در لشتنشا : مكتبخانه محلى منحل و ضميمه مدرسه شد . در مدرسهء 3 كلاسه نيز كلاس ديگرى داير شد و مدرسه با داشتن 4 كلاس به صورت منظمى درآمد .
در اين سال تقى طائر رئيس معارف گيلان طى پيشنهاداتى از وزارت معارف تقاضا كرد كه اقداماتى در جهت انجام موارد ذيل صورت گيرد :
- تبديل كليهء مكتبخانهها به مدرسه .
- تأسيس كتابخانه .
- اعزام معلمين شايسته از مركز .
- بناى ساختمان جهت ادارهء معارف گيلان .
- تأسيس مدارس تجارتى و فلاحتى .
با توجه به آمار و ارقام جدول شمارهء 2 مىتوان به چگونگى فعاليتها و پيشرفتهاى فرهنگ گيلان از سال 1301 تا 1304 پى برد .
به سبب عدم توجه متصديان موقوفه ، بناى اين مدارس اكثرا خراب بوده است و چنانچه طبق وصيّتنامه در مورد اين موقوفات عمل مىنمودند شايد مىتوانستند در احياى آنها اقدامات مؤثرى انجام دهند .
نگاهى به گزارش آقاى طائر به وزارت معارف نشان مىدهد كه در اين سال مقدمات تأسيس يك باب كتابخانه براى مراجعهء اشخاص و محصلين فراهم گرديده است .
با افزايش علاقهء مردم به تعليم و تربيت بر تعداد مكتبخانهها هم اضافه گرديد و اين افزايش در سراسر منطقه ديده مىشود .
هامش
( 7 ) . نهضت جنگل و اوضاع فرهنگى - اجتماعى گيلان و قزوين ، صادق كوچكپور ، به كوشش سيد محمد تقى مير ابو القاسمى ، نشر گيلكان ، رشت 1369 ، صفحهء 112 - 91 .