توصيف كرده است : راه كرجىبانان از انزلى به پيربازار از سمت راست ميان پشته است . نزديك ميان پشته طرف راست ، جزيرهء كلمگوده قرار دارد كه پوشيده از نى است . . . بعد از اين جزيره ، راه به مرداب باز مىشود و كرجيها با بادبان حركت مىكنند . . . كشتى [ نمىتواند ] داخل مرداب [ شود ] ، چه گودى آن از حدود 8 تا 16 متر بيشتر نيست . راه در هواى خوب 5 / 2 ساعت است . از دهنهء پيربازار به جهت جمع شدن ريگ ( ماسه ) ، كرجى به دشوارى حركت ( مى ) كند . در اين رود نيز از بسيارى چوبها حركت كرجى ( با اشكال صورت مىگيرد ) . از دهنهء پيربازار نيم فرسخ سنگين است . از سياهرود تا پيربازار 4 فرسخ و حدود 1 ساعت براى كرجى [ به طول مىانجامد ] « 148 » .
در همين زمان ، غالب مردم انزلى به شغل قايقرانى و حمل بار اشتغال داشتهاند ، اما در دورهء بعدى در يكى از گزارشها آمده است : « از آنجائى كه كمپانى ( شركت شيلات ) اغلب بارهاى وارده و صادره را با نوير ( نوعى قايق كه از كرجى بزرگتر است ) حملونقل مىكند ، كرجىبانان انزلى كه كاسبى ديگر ندارند و معاش آنها از همين ممر تحصيل مىشود ، به ضرر بيكارى و خسارت افتادهاند « 149 » . . . »
استفاده از راه دريائى و كشتيرانى بهويژه پس از قرارداد تركمانچاى به دست روسها افتاد . بدينسان تجارت از راه آبى دريائى خزر عمدتا در دست كمپانيهاى خارجى و معروفترين آنها در سدهء 19 ميلادى ، كمپانى روسى قفقاز و مركورى بود . « 150 » اين كمپانى كه ناوگانى از كشتيهاى متعدد تجارى در اختيار داشت « 151 » و كشتى تفريحى كوچكى به ناصر الدين شاه اهداء كرده بود ، داراى غلبهء تجارى خاصى بود . مطابق عهدنامهء تركمانچاى حتى ورود اين كشتى تفريحى به دريا نيز توسط روسها منع شده بود . « 152 »
بهطور كلى ، در آغاز سدهء حاضر راههاى مهم سرزمين گيلان به شرح زير بودند :
1 - جادهء آستارا به انزلى از طريق تالش : اين راه عبارت بود از راه طبيعى غير كالسكهرو تقريبا به طول 24 فرسنگ كه از حويق ، ليسار ، كرگانرود ، آلالان ، شفارود و كپورچال مىگذشت و مدت مسافرت با اسب از اين طريق 4 تا 5 روز طول مىكشيد و كرايهء اسب 40 الى 45 قران بود .
2 - جادهء انزلى به تهران : محمولات پستى به وسيلهء اتومبيلهاى باركش از اين جاده حمل مىشد . براى حملونقل مسافرين سرويس منظم بين انزلى ، رشت و تهران برقرار نبود ، ولى در رشت و انزلى اتومبيلهاى متعلق به اشخاص مسافران را جابهجا مىكردند . كرايهء هرمسافر تا تهران در اين زمان حدود 50 الى 100 قران بود . . . از همين دوره است كه نظر به ارزانى نسبى كرايهء اتومبيلهاى بارى ، حملونقل مال التجاره با گارى و مكارى عملا موقوف شد .
3 - جادهء انزلى - مازندران : در اين زمان يك جادهء اتومبيلرو جديد توسط دولت بين رشت ، لاهيجان ، لنگرود ، رودسر ، تنكابن ، مشهدسر و بندر گز ساخته شد كه طول آن تا مشهدسر 370 كيلومتر بود « 153 » .
در همين زمان ، كشتيهاى شوروى ( سابق ) درياى خزر توسط كمپانى كاسپار يا شركت درياى خزر اداره مىشدند و 2 خط منظم براى حملونقل پست و مسافر و مال التجاره داير گرديد :
خط اول ، بين بادكوبه و بندر انزلى و . . .
خط دوم ، بين بادكوبه ، آستارا ، انزلى ، تنكابن ، مشهدسر ، بندر گز و بالعكس . « 154 »
علاوه بر اين ، در همين دوره راهآهن رشت - پيربازار كه راهى بود به طول 9 كيلومتر و عرض 75 سانتيمتر ايجاد شد ( 1915 ميلادى ) و تا مدتى داير بود ؛ « 155 » هرچند پيش از آن ، همانگونه كه اورسل از سال 1882 ميلادى خبر مىدهد ، طرح احداث راهآهن بين رشت - تهران مطرح بوده است ، « 156 » امّا كرزن در سال 1892 ميلادى خبر مىدهد كه قسمتى از اين طرح به انجام رسيده ، اما ناتمام رها مانده است . « 157 »
امتياز خطوط هواپيمايى بر اساس قراردادى مخصوص و مسافت 309 كيلومتر مسير راه بين تهران - بندر انزلى به كمپانى يونكرز آلمان براى مدت 5 سال واگذار شده بود كه محمولههاى پستى دولتى را حمل نمايد . مسعود كيهان خبر مىدهد كه « سابقا سرويس مزبور در خطوط ذيل دائر گشته ، مسافر و مقدار معين مال التجاره حمل مىنمود ، ولى اكنون ( 1309 هجرى شمسى ) اين سرويس متروك گرديده است . » « 158 » خط هوايى مزبور در انزلى به هواپيماهاى مسير باكو - انزلى متصل مىشد كه خط اخير - به استثناى فصل زمستان - با خط هوايى باكو - مسكو مربوط بود ، به نحوى كه از اين طريق تهران به وسيلهء انزلى به اروپا متصل مىگرديد . در همين زمان ، مسافت بين تهران و برلين در 5 روز طى مىشد . علاوه بر اين ، باكو از طريق خطوط آهن به برلين ، پاريس ، لندن و شهرهاى ديگر اروپايى و نيز از طريق هواپيماهاى كمپانى
W . O . G . W . F
به شهرهاى مذكور متصل مىشده است . « 159 »
* * * اگر بپذيريم كه تراكم راه - با همهء مسائل - يكى از شاخصهاى گوياى وضعيت كيفى دسترسى و ارتباط در يك منطقهء معين است ، مىتوان با توجه به واقعيتهاى آمارى موجود ، استان گيلان را يكى از پيشرفتهترين استانهاى كشور در اين زمينه بهشمار آورد . در حالىكه تراكم نسبى راه در بسيارى از استانهاى كشور در هر 1000 كيلومترمربع وسعت كمتر از 100 كيلومتر است اين نسبت در استان گيلان 543 كيلومتر راه يعنى بيش از 5 برابر مىباشد ، كه وضعيتى پيشرفته در سطح كشور را نشان مىدهد . به سخن ديگر ، استان گيلان با
هامش
( 148 ) . سفرنامهء ملگونف به سواحل جنوبى درياى خزر ، صفحهء 215 .
( 149 ) . گيلان در جنبش مشروطيت ، صفحهء 45 و 46 .
( 150 ) .The Russian Caucasus and Mercury Co .( 151 ) . هيئت علمى فرانسه در ايران ، جلد اول ، صفحهء 270 .
( 152 ) . سفرنامهء اورسل ، صفحهء 12 و 13 .
( 153 ) . جغرافياى مفصل ايران ، جلد 3 ، صفحهء 442 - 441 .
( 154 ) . همان كتاب ، جلد 3 ، صفحهء 457 .
( 155 ) . همان كتاب ، جلد 3 ، صفحهء 470 .
( 156 ) . سفرنامهء اورسل ، صفحهء 22 .
( 157 ) .Persia and The Persian Question , Vol . I , Page 385 .( 158 ) . جغرافياى مفصل ايران ، جلد 3 ، صفحهء 490 .
( 159 ) . همان كتاب ، جلد 3 ، صفحهء 491 .