نمودار صيد ماهى آزاد قبل از ملى شدن شيلات ايران
بهطورىكه پس از انقضاى قرارداد ذخاير ماهى آبهاى شمال ايران به شدت كاهش يافته و در مواردى به كلى نابود شده بود .
آمار و مدارك موجود از ماهى سوف كه مورد توجه خاص روسها بوده همراه با ماهيان سيم و كلمه ، بيشترين صيد ماهيان فلسدار را در سالهاى 1913 - 1914 و 1915 نشان مىدهد . بر اثر بهرهبرداريهاى گسترده كمپانى خسارات جبرانناپذيرى به ذخائر اين ماهيان وارد گرديد بهطورى كه پس از ملى شدن شيلات شمال ميزان صيد آنها به قدرى ناچيز بود كه در رديف آمار صيد شيلات منظور نگرديد .
از آنجائى كه وارثين ليانازوف در مدت استيلاى خود در شيلات شمال هيچگونه ممنوعيت و محدوديتى را از نظر بهرهبردارى متعهد نشده بودند لذا كليه محصولات صيدشده و آمادهشده در شيلات را به روسيه منتقل مىنمودند و به همين جهت در كليه اسناد و مدارك موجود در تشكيلات شيلات شمال تا قبل از سال 1312 خورشيدى ( 1933 ميلادى ) هيچگونه آمارى از ميزان صيد نمىتوان يافت . « 17 »
سرانجام كمپانى ليانازوف
بروز جنگ جهانى اول دشواريهاى زيادى را در عرصه سياسى و اقتصادى روسيه موجب گرديد و روزبهروز دامنهء بحرانهاى داخلى روسيه نمودار صيد ماهى آزاد بعد از ملى شدن شيلات ايران
افزايش يافت .
وراث ليانازوف كه از پرداخت اجارهبهاى ناچيز سالانه درمانده بودند نيرنگها زدند و فشارها بر ايران آوردند . اما آب و هواى سياسى جهان با جنگ جهانگير و شكستهاى روسيه تزارى دگرگون گشته بود . نابسامانى وضع حكومت تزارى و اثرات جنگهاى داخلى و بين المللى تاب مقاومت را از حكام وقت سلب نمود و بالاخره با ظهور مراحل اوليه انقلاب ، نخستين حكومت موقت در تاريخ 10 اسفند 1295 خورشيدى در آن كشور تشكيل شد .
در اين ميان سفارت تزارى و ليانازوفها ، بىپروا از انقراض خويش ، براى ادامه غارت شيلات ايران همچنان در تكاپو بودند . يادداشتهاى بسيارى ميان وزارت امور خارجه ايران و سفارت روس مبادله شد . سفارت روس از زيان فراوان ليانازوفها مىناليد و دولت ايران از ستم آنان ! نجف قلى خان صمصام السلطنه بختيارى در 10 ارديبهشت 1297 شمسى ، به جاى ميرزا حسين خان مستوفى الممالك رئيس الوزراء شد .
ليانازوفها كه در كشاكش انقلاب روسيه نتوانسته بودند اجارهبهاى ايران را بپردازند طى تلگرافى از تجارتخانه تومانيانس در تهران تقاضا كردند به دولت اطلاع داده شود كه حاضرند اجارهبهاى سال 1336 قمرى را از قرار بيست هزار ليره پرداخت نمايند . دولت پاسخى نداد و كمپانى ليانازوف مجددا توسط تجارتخانه تومانيانس تقاضا كرد كه چون حمل پول طلا از روسيه ممنوع شده است مدتى مهلت داده شود تا پول تهيه كرده ارسال دارند .
در 12 خرداد 1297 ( 21 شعبان 1336 قمرى - آغاز ژوئن 1918 ميلادى ) مشاور الملك وزير ماليه ايران در دولت صمصام السلطنه قرارداد ليانازوف را لغو كرد و تعدادى از مؤسسات متعلق به كمپانى را در مقابل طلب خود تصرف نموده به منظور وصول مطالبات مردم از ليانازوفها شيلات را تا يك سال بعد اجاره نداد .
سفارت سابق به الغاى قرارداد سخت اعتراض كرد و براى بيكارى كارگران و ماهيگيران ايرانى اشك تمساح ريخت . مينورسكى مستشار سفارت سابق روس تهديدهاى گران كرد . شگفت آنكه وى گفته بود : « ما براى حفظ امتياز شيلات ، در نهايت ناگزير هستيم آن را به انگليسيها واگذاريم ! »
هامش
( 17 ) . آمار صيد ذكر شده در سالهاى 1913 - 1914 و 1915 مربوط به يادداشتهاى ويژه وارثين ليانازوف مىباشد .