غاز و كبوتر را اهلى كرده بودند . هرودوت مورخ معروف يونان در عهد باستان مىنويسد : مصريها برعكس ملل ديگر با حيوانات زندگى مىكنند . غذاى آنها نان پخته مقدس ، گوشت گاو ، غاز به حدّ وفور و شراب انگور . . . از طيور اردك و مرغان كوچك را مىخورند . پرندگان ديگر را هم كه مقدس نيستند مىخورند . . .
در برخى از مدارك آمده است كه « 390 سال قبل از ميلاد مسيح شبى گلها « 1 » قصد حمله به سناى رم را داشتند و سروصداى غازها موجب آگاهى مىشود و سناى رم قديم را از يك فاجعه نجات مىدهد . از آن زمان غاز شهرت و محبوبيتى به عنوان يك پرنده نگهبان يافت . »
نقشهاى روى بنا و سنگها و آجرهاى پخته كردستان و شوش با تصويرهائى از مرغ خانگى ، خروس ، غاز و مرغابى و پرندگان ديگر ، نشان مىدهد كه ايرانيان در دورههاى باستانى با اين حيوانات آشنائى داشتهاند .
پرورش طيور و انواع دامها پس از ظهور زرتشت در ايران رواج فراوان يافت . حمايت از حيوانات و طيور و پرورش آنها يكى از اركان اساسى مذهب زرتشت بود كه به كرات در گاتها و سرودهاى مذهبى به آن اشاره شده است .
نگاهدارى و استفاده از جانداران سودمند بنا به دستور اوستا بر تمام افراد بشر واجب و نابود ساختن جاندارانى كه براى آسايش و ادامهء زندگى بشر زيانبار و مضر هستند ضرورى بوده است . آواى خروس از نظر ايرانيان عهد باستان منادى روشنائى و غلبهء نور بر تاريكى و نيز آغاز كار و كوشش و فعاليت بوده است .
در ونديداد ، فرگرد 18 ، فقره 15 و 28 از آواى سحرگاهى خروس ستايش مىشود : « صبحها صداى خروس دلير تنبلى و كاهلى را دور مىكند و مردم را به كار و كوشش مىخواند . » طبق برخى از روايات در 800 سال قبل از ميلاد مسيح يونانيها در ايران با مرغ آشنا شدند و آن را به يونان بردند ، به همين سبب در يونان قديم مرغ را پرنده پارتى مىناميدند .
در دوران ساسانيان گوشت اكثر پرندگان اهلى و وحشى نظير مرغ ، اردك ، غاز ، كبوتر ، شترمرغ ، قرقاول ، دراج و تيهو مصرف مىشده و مردم برخى از شهرها و روستاها معاش خود را از پرورش ماكيان تأمين مىكردهاند .
پرورش مرغ خانگى سهل و آسان و متضمن سود بسيار است . زيرا علاوه بر گوشت و تخممرغ از پر و فضولات آن نيز استفاده مىشود .
در عصر حاضر مرغ و تخممرغ در شمار مهمترين مواد غذائى جوامع انسانى قرار دارند .
نگهدارى و پرورش مرغ از اوائل قرن بيستم در برخى از كشورها از صورت سنتى خارج شد و با استفاده از پيشرفتهاى تكنولوژى به صورت صنعتى درآمد . از آن پس توليد انبوهى مرغ آغاز گرديد و جمعيت ماكيان در دنيا رو به افزايش گذاشت . امّا آمار پرندگان وحشى با افزايش جمعيت جهان و استفاده از وسائل و سلاحهاى جديد توسط شكارچيان سير نزولى را طى كرد .
در ايران استفاده از وسائل علمى و روشهاى جديد در نگهدارى و پرورش مرغ از سال 1333 به بعد آغاز گرديد . قبل از آن روستائيان و برخى از شهرنشينان در خانههاى خود به نگهدارى و پرورش مرغ مىپرداختند و از گوشت و تخم حيوان بيشتر براى مصارف شخصى و گاه براى فروش استفاده مىكردند . سازمان دامپرورى كشور نيز فعاليتهاى قابل توجهى نداشت . در سال 1333 با شروع فعاليت اصل 4 ترومن و كمكهاى فنى آمريكا ، سازمان دامپرورى كشور نيز به فعاليت پرداخت و با كمك مسئولان اصل 4 تعداد 60000 جوجه از نژادهاى اصيل خارجى مانند نيوهمشاير ، رودايلند و پليموت روك را وارد كشور كرده بين روستاهاى مختلف در استانهاى كشور از جمله گيلان پخش كرد . اجراى طرحهاى اصل 4 ترومن و وارد كردن نژادهاى خارجى مرغ خانگى و اختلاط آنها با پرندگان بومى در پرورش طيور تحولى ايجاد نمود ، اما اين تحول از تمام جهات مفيد و مثمرثمر نبود ، بلكه زيانهائى از قبيل افزايش بيماريهاى مسرى را در ميان طيور موجب شد . چنانكه مدتى پس از پخش جوجههاى اصيل خارجى ، بيمارى نيوكاسل براى اولينبار بين مرغها و جوجهها در روستاهاى مختلف شروع شده تلفات سنگينى وارد ساخت و فعاليت در زمينهء مرغدارى صنعتى را مدتى متوقف كرد . در اين موقع مؤسسهء رازى وارد عمل شد و در مدت كمى واكسن اين بيمارى را تهيه نمود و بيمارى نيوكاسل را مهار كرد . بار ديگر توجه مردم به مرغدارى صنعتى جلب شد و در مدت كوتاهى بخش خصوصى بزرگترين سرمايهگذارى در اقتصاد كشاورزى را به مرغدارى اختصاص داد .
در سال 1339 مؤسسه جوجهكشى نارمك وابسته به وزارت كشاورزى تأسيس شد و توليد جوجه را آغاز كرد . فعاليت اين مؤسسه هرسال افزايش يافت ، در نخستين سال شروع كار خود به سال 1340 حدود 2300000 تخممرغ را مورد بهرهبردارى قرار داد و در سال 1348 اين رقم را به حدود 11830000 تخممرغ رسانيد . تا سال 1343 تخممرغ براى جوجهكشى از خارج وارد مىشد . اما از آن پس وزارت كشاورزى و بخشهاى خصوصى به تهيه گلههاى مرغ مادر پرداختند و نيازهاى كشور را در اين زمينه تا حدودى تأمين كردند . در سال 1353 ظرفيت ماشينهاى جوجهكشى بخش دولتى و بخش خصوصى مجموعا به 110 ميليون تخممرغ رسيد . پيشبينى مىشود كه تعداد مزبور به زودى بالغ بر 148 ميليون خواهد شد .
با وجود پيشرفتهاى سريعى كه از سال 1333 تاكنون در امر مرغدارى صنعتى حاصل شده هنوز مصرف سرانهء گوشت و تخممرغ در ايران بسيار ناچيز است .
ميزان مصرف سرانهء گوشت و تخممرغ طى سال در برخى از كشورهاى جهان
نامكشور / مصرف سالانه كوشت ( كيلوگرم ) / مصرف تخممرغ
اسرائيل / 36 / 460
آمريكا / 25 - 20 / 320
كشورهاى عضو بازار مشترك ( اروپا ) / 10 - 8 / 6 / 256 - 178
ايران / 3 - 5 / 2 / 36 - 35
هامش
( 1 ) . منظور از گلها فرانسويها هستند . در گذشته گل سرزمينى بود كه امروز شامل فرانسه ، بلژيك ، بخشى از هلند ، نيمى از سويس و استان رنانى و لوگزامبورگ است .