خاورميانه و پارهاى از نقاط اروپا و آفريقا ، از نظر تغذيه طى قرنهاى متمادى مورد استفاده انسان قرار نمىگرفت و ساكنان اين نقاط هيچگاه نيازهاى خود را از نظر گوشت و لبنيات و غيره از گاو تأمين نمىكردند ؛ بلكه گوسفند و گوسفنددارى نقش اول را در تأمين احتياجات غذائى آنان به عهده داشت .
« ايرانيان در عهد هخامنشى از مجسمههاى سر و گردن گاو براى تزئين نماى ورودى قصرهاى مجلل و باشكوه نظير تختجمشيد استفاده مىكردند . » « 1 »
مؤلف تاريخ دامپزشكى مىنويسد : « از آثار و مداركى كه به دست آوردهاند چنين استنباط مىشود آرينهاى فلات ايران در پرورش دام مهارتى بسزا داشتهاند . دانشمندان با توجه به قدمت آثار و مدارك موجود تصور مىنمايند آرينها قبل از ساير ملل به پرورش دام اقدام كردهاند زيرا در آثار تاريخى ( ظروف سفالين ، نقوش برجسته ) قديمى ، نقوش گله گاو ، گوسفند ، شتر ، نريان و ماديان را مشاهده كردهاند . در روى كاسههاى سفالين كه به دست آوردهاند نقوش گله و رمه ، ماديان با كرههاشان و همچنين حمله شير و پلنگ به گله را يافتهاند . »
سرآرتور كيث و دكتر ارنست هرتسفلد در كتابى كه تحت عنوان ايران سرزمين و مركز ماقبل تاريخ نوشتهاند اظهار عقيده كردهاند كه ايران نخستين كشورى است در جهان كه انسانهاى اوليه در آنجا به كشت و زرع و پرورش دام پرداخته است .
گاو در نزد هنديان پس از گسترش آئين برهمائى مقدس شناخته شد . در نزد سومريها گاو مظهر و نشانهء قدرت و توانائى و بارورى بود . در بخشى از خاورميانه مجسمههائى از گاو را با چرم و مواد ديگر مىساختند و در بالاى در ورودى معابد قرار مىدادند . در برخى از مقابر سلطنتى مجسمههائى از سر گاو و بز با طلا پيدا شده است . در سه هزار سال قبل از ميلاد مسيح سومريها مجسمههائى از سر انسان بر روى تنهء گاو تهيه مىكردند و برخى ملل ديگر دوبال هم به اين مجسمه اضافه مىنمودند و معتقد بودند نصب مجسمههاى عظيمى كه بدينطريق تهيه شده بر سردر عمارات و كاخها ، آنها را از آسيب و بلا مصون مىدارد . مجسمههاى مزبور در حقيقت محافظت بنا را بر عهده داشتند .
در مصر باستان ، گاو نشانه و مظهر نعمت و بارورى بود . اين حيوان اهلى و حيوانات اهلى ديگر نظير بز و گاوميش در مذاهب مختلف نيز مورد توجه بودهاند . در تورات مىخوانيم كه فرعون پادشاه مصر خواب مىبيند كه هفت گاو فربه از نيل بيرون آمدند و در پس آنها هفت گاو لاغر ظاهر شدند . يوسف اين خواب را چنين تعبير كرد كه پس از هفت سال فراوانى هفت سال خشكسالى و قحطى در مصر بروز خواهد كرد . در قرآن مجيد داستان مزبور با تغييراتى تكرار شده است بدين قرار كه فرعون در خواب مىبيند هفت گاو لاغر هفت گاو فربه را مىخورند و سپس هفت سنبل سبز و هفت سنبل خشك ظاهر مىشوند . يوسف پس از تعبير خواب چنين توصيه مىكند : « هفت سال پىدرپى زراعت كنيد و آنچه را درو مىكنيد در سنبلش بازگذاريد جز اندكى از آنچه مىخوريد . آنگاه هفت سال سخت بيايد كه آنچه را براى اين سالها از پيش نهاده شده بخوريد ، جز اندكى . . . » « 2 »
در موزههاى معروف جهان نظير لوور ، ناپل و غيره مجسمههاى بسيارى از حيوانات اهلى مخصوصا گاو و گاوميش به صورتهاى مختلف ديده مىشود كه عموما به دورههاى باستانى تعلق دارند .
در كاوشهاى باستانشناسى مارليك واقع در شهرستان رودبار مجسمهاى از دو گاو و گاوآهن و خيش همراه با محورهاى اتصالى آن بدست آمده كه نشان مىدهد ساكنان گيلان در هزاران سال قبل موفق به اهلى كردن گاو شده و آن را در كارهاى كشاورزى مورد استفاده قرار مىدادند .
گاو
گاو را بايد مهمترين چهارپاى اهلى شمرد ، زيرا 50 درصد گوشت و 95 درصد شير مصرفى جهان توسط اين حيوان تأمين مىگردد . همچنين 80 درصد چرمى كه در دنياى امروز براى تهيه كفش ، كيف ، جامهدان و وسائلى نظير آنها به كار مىرود از پوست گاو تهيه مىشود .
از نظر مطالعات زيستشناسى ، گاو حيوان پستاندار نشخواركننده از تيره بوويداى « 3 » است . « گاو اهلى غربى يا اروپائى نوع بوس
( Bos )
ظاهرا از نسل اروكس است . . . پرورش گاو براى تهيه گوشت و لبنيات به وسيلهء روميان صورت گرفت ، اما فقط در اواسط قرن 18 م . بود كه رابرت بكول
( Bakwel )
در انگلستان روش علمى به كار برد . » « 4 »
بنا به نظر عده زيادى از محققان نژاد گاوهاى فعلى دنيا از امتزاج دو تيرهء اجداد قديمى خود به نامهاى بستوروس « 5 » و بسانديكوس « 6 » بوجود آمده است .
البته ممكن است نژادهاى مختلف گاوهاى فعلى هريك به تنهائى از يكى از دو نژاد فوق الذكر و يا آميخته آنها به وجود آمده باشد .
گاو نيز در بعضى از جوامع مانند ساير حيوانات ابتدا به منظور تأمين غذا مورد بهرهبردارى انسان قرار گرفت ، ولى بعدها از آنجا كه بشر براى تهيّه غذا و رفع نياز غذائى خود به كشاورزى روى آورد و به شخم زدن زمين پرداخت ، اهلى كردن آن مورد توجه واقع شد .
سازمان خواروبار و كشاورزى جهان در سال 1970 تعداد گاو موجود در جهان را 1118205000 رأس تخمين زده كه نسبت پراكندگى آن در كشورهاى اروپائى 1 / 11 درصد ، روسيه 5 / 8 درصد ، آمريكاى شمالى و مركزى 1 / 15 درصد ، آمريكاى جنوبى 7 / 17 درصد ، آسيا 8 / 25 درصد ، چين 6 / 5 درصد ، آفريقا 5 / 13 درصد و در اقيانوسيه 7 / 2 درصد اعلام گرديد .
در گيلان گاو يا « گوى » به زبان محلى گيلك ارزش اقتصادى فراوانى براى صاحبش دارد و هر خانوار روستائى آرزو دارد به هرشكل گاوى را خريدارى و نگهدارى نمايد .
گاوهاى منطقه گيلان به نژاد گيلك معروفند و گاهى آنها را نژاد جنگلى يا
هامش
( 1 ) .Grand Larousse encyclopedique , Edition familial , tome 19 , ( taureau ) .( 2 ) . قرآن مجيد ، سوره يوسف ، آيههاى 47 و 48 . . .
( 3 ) .Bovidae .( 4 ) . دائرة المعارف فارسى ، شركت سهامى كتابهاى جيبى ، تهران 1356 ، جلد دوم ، صفحهء 2362 .
( 5 ) .Bostaurus .( 6 ) .Bosindicus .