و بازدهى آنها نيز در اكوسيستم بسيار قابلتوجه مىباشد .
درختان جنگل با شاخوبرگ و ساقه خود مانعى در برابر وزش باد و قطرات باران ايجاد مىنمايند و به سبب جلوگيرى از برخورد مستقيم آنها با خاك از جدا شدن ذرات خاك و فرسايش آن جلوگيرى كرده مانع جارى شدن سيلهاى ويرانگر و طوفانهاى شنى مىشوند . لاشهء برگها و تنهها و شاخههاى افتاده درختان در سطح زمين نيز با جارى شدن سريع آب باران به مقابله برخاسته جريان آبهاى سطحى و حركت آنها را تنظيم مىنمايند و مقدارى از آبها را به لايههاى زيرين خاك نفوذ مىدهند . با اين عمل رطوبت خاك تأمين مىشود و سفرههاى زيرزمينى آب هم تقويت و تغذيه مىگردد . لاشهء برگها پس از تجزيه ، از يك طرف مواد آلى ( هوموس ) را ، كه براى حفاظت و تحول خاك و تغذيه گياه ضرورى است ، تأمين كرده از سوى ديگر عناصر و مواد غذائى لازم را مجددا به خاك برمىگرداند و به همين علت در جنگلهاى طبيعى كودپاشى و يا به اصطلاح كشاورزى رشوهدهى به خاك ضرورت پيدا نمىكند .
چوب مهمترين محصول جنگل گذشته از ارزش و اهميتى كه در تهيه اشياء و وسائل موردنياز انسان نظير كاغذ ، در ، پنجره ، صندلى ، تخته ، ذغال ، فيبر ، نئوپان و غيره دارد ، هنوز مهمترين منبع تأمين انرژى حرارتى ( سوخت ) در جهان بشمار مىرود . طبق آمار ارائه شده به دهمين كنگرهء جهانى جنگل 70 درصد انرژى جهان از چوب تأمين مىگردد و 60 درصد چوبهاى مستحصله دنيا صرف تأمين انرژى حرارتى مىشود . مثلا در بيلان انرژى قارهء اروپا سهم چوب 40 درصد است . در كشور فرانسه از حدود 36 ميليون متر مكعب برداشت چوب جنگل 5 ميليون متر مكعب صرف توليد ذغال و هيزم مىشود .
در كشور اتحاد شوروى سابق در سال 1989 حدود 79 ميليون متر مكعب چوب صرف توليد انرژى حرارتى شد و در سال 1990 به علت كاهش جمعيت روستانشين شوروى اين ميزان به 70 ميليون متر مكعب تقليل يافت . در كشور مراكش حدود 1 ميليون متر مكعب چوب در سال صرف تأمين سوخت مىشود .
بالاخره دوسوم جمعيت جهان صددرصد و كشورهاى جهان سوم 90 درصد سوخت و انرژى حرارتى خود را از چوب تأمين مىنمايند « 1 » .
كشورهاى مختلف برداشتهاى متفاوتى از جنگل دارند . بعضى از كشورها جنگل را فقط به مجموعه درختان ( چوبده ) اطلاق مىكنند . تعدادى از كشورها مجموعه درختان ، درختچهها ، بوتهها و گياهان علفى را جنگل مىنامند . براى تعدادى ديگر جنگل مفهوم و مرزهاى وسيعترى يافته مجموع گياهان ، آب ، خاك ، هوا ، جانداران و مناظر طبيعى را دربر مىگيرد .
از نظر تاريخى توسعه اجتماعات و جوامع بشرى در مراحل اوليه به تخريب شديد و پسروى جنگلها انجاميده است ولى در مراحل بعدى كه عصر توسعه تكنولوژى و علوم مختلف و افزايش شناخت بشر از طبيعت و روابط پيچيده عوامل محيط بوده با ايجاد محدوديتهائى چند ، حفاظت و احياء جنگلها مورد توجه و عمل قرار گرفته است .
طبق اسناد و مدارك و سوابق تاريخى به عقيده برخى از محققان ، نخستين ملتى كه براى جنگلها برنامهريزى كرده و به اداره امور جنگلها پرداخت چينيها بودند . روميان قديم نيز بهمنظور بهرهبردارى از جنگلها برنامههائى تدوين كرده آنها را به مرحله اجرا گذاشتند . در اروپا براى بهرهبردارى از جنگلها و حفاظت از اين ثروت طبيعى در قرنهاى پنجم و ششم ميلادى اصول و مقرراتى تنظيم گرديد و به مرحله اجرا درآمد . در قرن چهارم ميلادى اصول و مقررات مزبور به برنامههاى جامعترى تبديل شد . در آمريكا اولين تشكيلات جنگلبانى به سال 1881 ميلادى در وزارت كشاورزى آن كشور بوجود آمد .
لازم به تذكر است كه تا امروز بيشترين تلاش و كوشش بشر روى شناخت و بهرهبردارى جنگلهاى منطقه سرد و معتدله و تا حدى منطقه حاره متمركز گرديده و در مورد جنگلهاى مناطق نيمهبيابانى و خشك كه از نظر تعداد گونه و شرائط زيستمحيطى و اقتصادى نيز داراى تنوع بيشترى مىباشند كار و كوشش كمترى انجام گرفته است . با توجه به همين موضوع پژوهشهاى علمى و توسعه تكنولوژى هم منحصرا بر روى گونهاى چوبده و تجارتى انجام شده است در صورتى كه گونههاى زيادى وجود دارند كه از لحاظ محصولات فرعى جنگل مثل صمغ ، رزين ، شيرابه ، تانن ، ميوههاى گوناگون و ساير محصولات غيرچوبى داراى ارزش بالائى هستند ولى در مورد شناخت نقش و اهميت اقتصادى آنها تا چند سال قبل تحقيقاتى صورت نگرفته بود .
خوشبختانه در دو دههء اخير تحقيق و پژوهش در مورد جنگلها و ارزش آن از چوب فراتر رفته محصولات فرعى و ساير متفرعات جنگل نظير آب ، هوا ، زيبائى منظر و غيره مورد توجه قرار گرفته است .
محصولات فرعى ( غيرچوبى ) جنگل در گذشته فقط نياز حاشيهنشينان جنگل را برآورده مىساخت و دادوستد آنها محدود بود ولى به تدريج و با افزايش مصرف محصولات مزبور بازار جهانى پيدا كرده وارد شبكهء تجارت بين المللى شده است .
در هرصورت استحصال ، كشت ، توليد و صادرات محصولات فرعى و فرآوردههاى غيرچوبى جنگل امروزه در رونق اقتصادى و ايجاد اشتغال و بهبود معيشت جوامع روستائى بهويژه در كشورهاى در حال توسعه نقش به سزائى دارند .
جنگل از لحاظ تفرجگاهى ، ايجاد فضاهاى سالم و تميز و زيبا براى گذران ايام تعطيل و فراغت ، پاركهاى ملى ، شكارگاهها ، ذخيرهگاههاى طبيعى حفظ و حمايت گونههاى نادر و در حال انقراض گياه و حيوانى ، دارا بودن جاذبههاى متعدد و متنوع جلب توريست و سرانجام كسب درآمد مادّى ، داراى ارزش و اهميت بسيار است .
از نظر فعل و انفعالهاى مربوط به جذب گازكربنيك هوا و آزاد كردن اكسيژن و توليد انرژى شيميائى ( چوب ) جنگلها داراى بيشترين و بزرگترين سهم در كره حياتى هستند زيرا درختان جنگل به سبب داشتن تنهها و ساقههاى تنومند و بلند ، شاخههاى بزرگ ، برگهاى فراوان و بالاخره ريشههاى عميق بيش از ساير گياهان فعاليت حياتى و توليد و بازدهى در اكوسيستم دارند . به علاوه نقش مهم و ارزنده آن را در حيات بسيارى از جانداران نبايد فراموش كرد . از قديم الايام جنگل پناهگاه بسيارى از وحوش و پرندگان ، حشرات و
هامش
( 1 ) . گزارش مقدماتى دهمين كنگره جهانى جنگل ( 26 شهريور تا 4 مهر 1371 ، پاريس ) ، سازمان جنگلها و مراتع كشور ، 1370 .