البته بايد توجّه داشت كه بازگشت اجتماع ضدّين ، به اجتماع نقيضين است . چون در صورت مباينت ، يكى ديگرى را طرد مىكند و معناى اجتماع ، عدم طرد است . يكى از مباحث علم اصول ، تضاد ميان احكام پنجگانه ( اباحه ، استحباب ، كراهت ، وجوب و حرمت ) است .
مرحوم آخوند خراسانى حكم را همان بعث و زجر مىداند و بر اين اساس قائل به تضاد ميان احكام پنجگانه است . طبيعى است كه اجتماع بعث و زجر در آنِ واحد و موضوع واحد ممكن نيست .
امّا امام خمينى احكام پنجگانه را اعتبارى مىداند . اعتبارى كه از ارادهء شارع برخاسته است . بر اين مبنا ، ميان احكام پنجگانه تضادى در كار نيست ؛ چراكه تضاد در اعتباريات بىمعناست .
اين دو ديدگاه ، در مسئلهء اجتماع امر و نهى ، به خوبى خود را نشان مىدهند . بر اساس نظر مرحوم آخوند ، اجتماع امر و نهى محال است چون به اجتماع ضدّين احكام شرعيه اعتباراتند و تضاد در اعتباريات راه ندارد .
2 . اعتبارات ماهيت ( لا به شرط ، به شرط لا ، به شرط شىء )
ماهيت را اگر با شيئى غير از خودش مقايسه كنيم از اين سه حالت بيرون نيست :
يا مطلق است ( لا به شرط ) ، يا مقيّد به عدم آن است ( به شرط لا ) ، يا مقيّد است به وجود آن ( به شرط شىء ) . در علم اصول نيز كه از احكام بحث مىشود سخن از اين اعتبارات سه گانه به ميان مىآيد . موضوع حكم شرعى ، گاه مطلق است و گاه مقيّد به قيد و گاه مقيّد به عدم قيد .
به عنوان مثال ، در بحث از استعمال لفظ در چند معنا در آن واحد ، صاحب معالم فرموده است : « استعمال يك لفظ در يك معنا ، قيد وحدت را به همراه دارد . به عبارت ديگر ، كاربرد آن در يك معنا ، به شرط شىء است . و چون مقيّد است ، نمىتوان معناى ديگرى به آن افزود ؛ مگر به گونهء استعمال مجازى » . مرحوم آخوند خراسانى رحمه الله بر نظر