نشده است . در سالهاى نخست انقلاب در مجلّهء عروة الوثقى كه از سوى حزب جمهورى اسلامى منتشر مىشد در چندين شمارهء متوالى ، توسّط آقاى اكبر ثبوّت ، يكى از خويشاوندان مرحوم شيخ آقابزرگ تهرانى - يكى از شاگردان و نزديكان فكرى مرحوم آخوند - خاطراتى در بارهء مرحوم آخوند از شيخ آقا بزرگ نقل شد كه در آنها به گونهاى به انديشهء سياسى مرحوم آخوند اشاره شده بود . اين خاطرات اگر تكميل و تدوين و نشر مىيافت به حتم براى محقّقان در حوزهء انديشهء سياسى شيعه كمك شايانى بود . مرحوم آقا سيّد حسن نجفى قوچانى نيز در پارهاى از نوشتههاى خود كه جنبهء خاطرهنگارى داشت از قبيل سياحت شرق كه بيوگرافى خودش بود و يا در كتاب برگى از تاريخ معاصر : حياة الاسلام فى أحوال آية الملك العلّام ، كه قسمت عمدهء آن گردآورى تلگرافهاى آخوند در درگيرىهاى زمان مشروطه است ، به انديشهء سياسى مرحوم آخوند اشارههايى دارد . و يا كتابهايى كه در بارهء مشروطه نوشتهاند گاه به پارهاى از تصميمات سياسى آخوند اشاره شده است ، امّا هيچ كدام از اينها تحليل درست و جامعى از انديشهء سياسى آخوند ندارد .
يكى از آثارى كه يك سال بعد از انقلاب اسلامى ايران و احتمالًا در پاسخ به نياز زمانه تأليف شد ، كتاب مرگى در نور بود كه توسّط يكى از افراد خاندان مرحوم آخوند نوشته شد . اين كتاب ، در بارهء همهء زندگى آن مرحوم مطالبى دارد و از جمله در بارهء انديشهء سياسى وى به طور پراكنده اطلاعاتى را در اختيار خواننده مىگذارد كه در روزگار فقدان آگاهىهاى منسجم ، خود غنيمتى است كه نبايد از آن غفلت كرد . اين كتاب ، داراى 32 فصل است . از فصل اوّل تا فصل يازدهم ، مباحثى در بارهء خاندان ، تحصيلات ، مسافرتهاى تحصيلى و دشوارىهاى دوران تحصيل و پيوندهايى در همين زمينهها مىپردازد . در فصل يازدهم ، اساتيد مرحوم آخوند را ذكر مىكند و به طور خاص به چهار تن از مبرّزترين اساتيد وى اشاره كرده و تأثيرپذيرى آخوند از اين اساتيد را برمىشمارد . در فصل دوازدهم ، از همدرسان و در فصل سيزدهم ، از همعصران وى نام مىبرد . در اين فصل ، خواننده با شمارى از شخصيتهاى آن دوره ،
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 383
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٣٨٣