مختلفى گذاشته شد و از جمله سفر جمعى به كاظمين . و در پى آن نامهاى به سلطان عثمانى نوشتند و ماجرا را با او در ميان گذاشتند . پس از اين ماجرا ، آخوند خراسانى حكم جهاد با روسها را صادر كرد . و بعد تصميم گرفت كه به اين منظور ، و تشويق و تحريص مسلمانان در عراق و ايران ، به كربلا مسافرت نمايد . او قرار گذاشت بعد از نماز صبح روز سه شنبه ، هجرتش را آغاز كند . امّا بعد از نماز صبح ، حال آخوند دفعتاً بد شد و اندك اندك رو به وخامت گذاشت و دار دنيا را ترك گفت . خبر به سرعت در شهر پيچيد ، و هنوز خورشيد چندان بالا نيامده بود كه مردم سراسيمه به در خانهء آخوند هجوم آوردند . آن روز سه شنبه ماه ذى حجّهء 1329 مصادف با سال 1911 بود .
در ادامه ، مؤلّف بخشى را به آثار و مؤلّفات آخوند اختصاص داده است . چند اثر فقهى از جمله حاشية على المكاسب ، القضاء و الشهادات ، شرح تكملة التبصرة ، القطرات ، الوقف ، الرضاع ، اللمعات النيرة ، الفراق ، الرهن ، روح المعانى فى تلخيص نجاة العباد ، و چند اثر اصولى ، از جمله : الفوائد الفقهية و الاصوليه ، رسالة فى المشتق ، رسالة فى الشرط المتأخر ، كفاية الأصول ، الحاشية على الوسائل ، و فلسفه ، از جمله : تعاليق على كتاب الأسفار ، تعاليق على كتاب منظومة . نويسنده در پايان ، سياههء بلندى از شروح و تعليقههايى را كه بر كفايهء مرحوم آخوند خراسانى تا آن موقع به رشتهء تحرير در آمده بوده ، ليست كرده است كه بالغ بر يك صد اثر است .
خدمات مرحوم آخوند خراسانى از بخشهاى ديگر اين اثر است . بناى مدرسههاى زياد براى طلّاب ، تأسيس مدارس جديد ، تأسيس مجلات و نشريات تبليغى از جمله خدمات آخوند است . در ادامه ، صفحاتى از كتاب ، به معرّفى فرزندان آخوند اختصاص يافته است . ميرزا مهدى آخوند و آثار و خدماتش ، ميرزا محمّد آخوند و آثار علمى او ، ميرزا احمد و اساتيد و فعاليتها و مؤلّفاتش ، حاج آقا حسين آخوند و درس و بحث و اساتيد و فعاليتهاى او ، و ميرزا حسن كفايى ، و فعاليتهاى سياسى او در ايران و نمايندگى مجلس و سناتورى مجلس سنا .
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 379
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٣٧٩