مشروطيّت و تشكيل مجلس ، نامهاى سرى از طرف مرحوم آخوند خراسانى ، حامىِ مهمٍّ مشروطيّت ، به مشهد رسيد . . . .
آخوند در آن نامه نوشته بودند : « هدف ما از مشروطيّت ، برقرارى عدالت و ترويج اسلام بود ، نه اين كه مالياتهاى سنگينى براى مردم وضع كنند و . . . بنا بر اين بر هر مسلمانى واجب است كه با مشروطيّت مبارزه كند » . « 1 »
از مرحوم آخوند و مازندرانى ، در فاصلهء شهادت شيخ و مرگ مشكوك و زود هنگام آخوند ، اعلاميهها و بيانيههاى بسيارى در توضيح ماهيت اسلامىِ مشروطه مورد نظر آنان ، و انتقاد شديد از عملكرد مشروطهخواهان غربزده و سكولار صادر شد كه ذكر و توضيح همهء آنها ، كتابى قطور مىطلبد .
مرگ مشكوك آخوند
مرحوم آخوند ، پس از صدور نامهها و اعلاميههاى متعدّد بر ضدّ جناح تندرو و سكولار مشروطه ، نهايتاً مصمّم شد كه براى اصلاح امر مشروطه ، به ايران بيايد ، و پيداست كه اين عمل ، هرگز به سود عمال نفوذى بيگانه و عناصر غربگرا نبود . لذا ، چنان كه مشهور است آن مرد بزرگ و اصلاحطلب را در عصر يا شبِ روزى كه صبح فرداى آن تصميم به مهاجرت به ايران داشت ، مسموم كردند . . . .
مرحوم آية اللَّه حاج شيخ محمّد باقر محسنى ملايرى ، از علماى پارسا و معمّر قم كه چند سال پيش درگذشت ، نقل كرد : آخوند خراسانى مىفرمود « ما كشمش ريختيم سركه بشود ، چرا شراب شد ؟ ! » . « 2 » مرحوم آية اللَّه حاج شيخ حسين لنكرانى نيز از قول آخوند نقل مىكرد كه در آستانهء حركت به سوى تهران در سال 1329 ق ( كه با مسموميتش در همان شب عزيمت به دست عناصر نفوذى ، نافرجام ماند ) فرموده
هامش
( 1 ) . مجلهء حوزه ، ش 41 ، آذر و دى 1369 ، ص 27 و 28 ( ايّام : تفصيل ماجرا در ص 5 همين شماره آمده است )
( 2 ) . سيرهء صالحان ، ص 138