كه اهميت آن نهضت را نشان مىدهد . آخوند خراسانى ، شب چهارشنبه 21 ذى حجّهء 1329 را براى حركت به ايران ، پس از رفتن به سَهْلِه و خواندن دعاى توسّل به حضرت صاحب الزمان عليه السلام ، مقرّر كرد كه از آن جا به صوب كربلا و كاظمين رهسپار شوند و از آن طريق به ايران آيند . « 1 » امّا ناگهان در ساعاتى قبل از حركت ، خراسانى به بستر بيمارى افتاد و در پگاه سه شنبه 20 ذى حجّهء 1329 در نجف اشرف درگذشت .
در باب علّت مرگش ترديد شده است . كسانى مرگ او را قتل بر اثر مسموميت تلقّى كردند و دست بيگانه را در اين كار ديدند . « 2 » پيكر او در مقبرهء حاج ميرزا حبيب اللَّه رشتى ، در صحن حضرت على عليه السلام به خاك سپرده شد . پس از اجراى مراسم تدفين و برگزارى مجالس ختم ، كه نزديك به دو هفته به طول انجاميد ، آن گروه در 11 محرّم 1330 به سوى كاظمين به حركت در آمدند . امّا در كاظمين ، پس از سه ماه توقّف ، دولت ايران به آنان پيغام فرستاد كه بازگردند . با دريافت آن پيغام اجتماع پراكنده شد و سران روحانى گروه در اواسط ربيع الثانى به نجف بازگشتند . « 3 »
در بارهء شخصيت سياسى آخوند خراسانى و نقش او در مشروطيّت سخنان متناقضى گفته شده است . برخى منابع به تأييد تام و تمام شخصيت و اقدامات او پرداختهاند ، و برخى ديگر با لحن و فحوايى مجمل در بارهاش سخن گفته و در مواردى نيز به سكوت برگزار كردهاند . محمود محمود ، نوشته است كه خراسانى سهمى از موقوفهء انگليسى اود ، « 4 » كه در هند برقرار بوده است ، دريافت مىداشته و در راه فعاليتهايش صرف مىكرده است . به گفتهء وى ، انگليسىها پول موقوفه را از آن جهت بين علماى نجف و كربلا تقسيم مىكردهاند تا عزم مقابله با سياست انگلستان
هامش
( 1 ) . هجوم روس و اقدمات رؤساى دين براى حفظ ايران ، ص 50 - 53 .
( 2 ) . خاطرات ، ص 35 و 36 .
( 3 ) . هجوم روس و اقدمات رؤساى دين براى حفظ ايران ، ص 152 .
( 4 ) .1 . Oudth