خارجيان وامى بگيرد ، مردم ايران آن را امضا نكرده ، پرداخت آن را بر عهدهء خود نخواهند گرفت . آخوند خراسانى از مردم خواست تا از پرداخت ماليات خوددارى كرده و مبارزه با حكومت را ادامه دهند . « 1 » محمّد على شاه به گرفتن اين وام ، كه قرار بود با گرو گذاشتن جواهرات سلطنتى از دولت روسيه دريافت كند ، موفّق نگرديد و اعتراضهاى مردم و فتواهاى علماى نجف و اقدامات ايرانيان استانبول نقشهء او را با شكست روبهرو گردانيد .
آخوند خراسانى كه حفظ تماميت ارضى ايران و جلوگيرى از مداخلهء خارجيان در سرنوشت كشور و محو استبداد را وظيفهء همهء ايرانيان مىشمرد ، در تلگرافى از عشاير و ايلات نگهبان مرزهاى ايران خواست تا اختلافات را كنار نهاده به يكديگر دست برادرى و اتّحاد دهند و كشور را از تعرض بيگانگان حفظ كنند . آنان را تشويق كرد كه بكوشند تا فنون جنگآورى جديد را بياموزند و حكومت مشروطه و مجلس شوراى ملّى را از خود بدانند و نمايندگانى انتخاب كنند و از قوانين مجلس پيروى كنند . « 2 » وى در پاسخ به نامهاى ، ضرورت تصويب قانون مشق نظامى را به مجلس شوراى ملّى خاطرنشان كرد . « 3 »
در ذى حجّهء 1326 ، به هنگام تحصّنِ عدّهاى از علما و مردم در حرم حضرت عبد العظيم و سفارت عثمانى ، آخوند ، بار ديگر تلگرافى فرستاد و مردم را به كمك و همراهى با متحصنين خواند . « 4 » وى گاه از ايرانيان آن سوى مرزها نيز يارى مىخواست و آنان را دعوت مىكرد كه در پيكار بر ضدّ استبداد ، هموطنان خود را امداد كنند . به همين منظور ، نامهاى به انجمن ايرانيان لندن ارسال داشت . « 5 » در 1326 ق ، در نامهاى كه به نمايندگى از علماى نجف نوشت و به دربار عثمانى فرستاد ، و در آن سلطان عثمانى
هامش
( 1 ) . تاريخ مشروطهء ايران ، ص 730 .
( 2 ) . واقعات اتّفاقيه در روزگار ، ص 212 و 214 .
( 3 ) . اوراق تازهياب مشروطيّت ، ص 516 .
( 4 ) . همان ، ص 355 .
( 5 ) . انقلاب ايران ، ص 421 .