كلى است و علم و احاطهء شهودى او از مبصرات و از خارج و حوادث حاصل مىشود و آنچه را كه مردم از افعال اختيارى مرتكب شوند و از طريق تصور و تصديق و تعقل درك كنند و احاطهء بيابند حق سبحانه بر آنها بصيرت و احاطهء علمى خواهد داشت .
امام عليهم السّلام فرمود ساحت قدس ربوبى منزه است از نقص و اينكه علم او از خارج و آنچه بشر بجا آورند و يا از مبادى تصورى و تصديقى تعقل نمايند و بفهمند آنگاه حق سبحانه بر آنها احاطه بيابد زيرا لازم فاسد اين قول آنست كه علم ساحت قدس ربوبى عارضى و زائد و حاصل از خارج باشد و لازم آن نيز آنست كه ساحت قدس ربوبى عالم نباشد جز از خارج و منشأ علم نيز كثرات قضاياى نامتناهى باشد و كثرت صورتهاى علمى نقص و محال است .
و تعقل و فهم بشرى در اثر مبادى تصورى و تصديقى است و اين صفت علم بشرى است كه بر اساس نقص و امكان است و نيز بر اساس نيروى شنيدنى و شنوائى از خارج است و پس از تصور و تصديق قضيه و جزم بر آن به مرتبهء تعقل ميرسد بالاخره بر اساس رفع نقص ادراك است كه مراتب بسيار دارد چنان كه گروهى پنداشتهاند كه علم حق تعالى عبارت از صورتهاى عقليه است كه حاصل در ذات قدس ربوبيست .
اين قول بجهاتى فاسد است زيرا صفت علم بشرى اين چنين است كه از مبادى ظاهرى و درونى علم حاصل مىشود به صورت قضيهء جزئيه و مورد تعقل قرار ميگيرد و چنانچه علم و احاطهء حريم كبريائى از آنچه بشر تعقل نموده فهميدهاند كه مفاد جملهء
( انه بصير على ما يعقلونه )
لازم آنست كه ساحت قدس كبريائى علم و احاطهء او از خارج تحقق بيابد . بالاخره تعقل فعليت مراتب ادراك است و ساحت قدس كبريائى از اين چنين نقص و پنداشت منزه و مبرّى است .
بلكه از نظر بساطت حقيقى علم كبريائى بر شئون موجودات و خصوصيات
درخشان پرتوى از اصول كافى ( فارسى ) — صفحة 380
مساهمون: محمد حسينى همدانى نجفى
ص٣٨٠