دوازده ؛ نجم ثالث : در احوال 83 نفر از علماى شيعهء قرن سيزده هجرى .
صاحب نجوم السّماء شرح حال فيض را چنين مىآورد :
« محمّد بن مرتضى المعروف به ملّا محسن الكاشانى »
محمّد بن مرتضى المعروف به ملّا محسن الكاشانى [ 1007 - 1091 ق ] از مشاهير مجتهدين و اكابر مفسّرين و محدّثين و از محمّدين ثلاثهء متأخّرين معدود بوده . على قلىخان در تذكرهء خود بعد مدح و ثناى او گفته كه : « ملّا محسن تلميذ فاضل مشهور ملّاصدراى شيرازى است و به مصاهرت وى اختصاص داشته و تخلّص هم از ملّاصدرا يافته . چون صيت فضلش شرق و غرب را فرو گرفته بود ، شاه عبّاس ثانى صفوى مغفور به التماس تمام او را طلبيده در سفر و حضر با خود مىداشت و در كمال ادب و احترام با او سلوك مىنمود و ملّا محسن تا زمان شاه سليمان صفوى مغفور در قيد حيات مستعار بود . اولادش در كاشان تا حال معزّز و مكرّم بل مرجعند و ديوانش از ده هزار بيت متجاوز است . »
در تذكرهء « نتايج الافكار » مسطور است : « مستجمع كمالات انسانى ملّا محسن متخلّص به فيض كاشانى كه همشيرهزادهء مولانا ضياءالدّين كاشانى است ، نسبت شاگردى به خدمت صدراى شيرازى داشته و از علوم معقول و منقول بهرهء كافى برداشته و پيش شاه عبّاس ثانى اعزاز و احترام تمام داشت . در آخر مائهء حادى عشر ، هستى موهوم را گذاشت » . انتهى .
بالجمله ملّاى موصوف در اوان تحصيل از بلدهء كاشان به سوى شيراز آمده به خدمت سيّدماجد بحرانى تحصيل علوم فقه و حديث فرموده ، چنانچه سيدنعمتاللَّه جزايرى كه شاگرد رشيد ملّامحسن مذكور بود ، در حكايت تفأل او به ديوان منسوب به حصرت اميرالمؤمنين - عليه السّلام - كه در احوال سيّدماجد بحرانى مذكور شد ، نقل فرموده و در آن حكايت گفته كه استاد من محقّق ملّامحمّدمحسن كاشانى - مصنّف كتاب « وافى » و غير آنكه قريب به دو صد كتاب و رساله دارد - در اوائل كتاب « وافى » گفته است كه من گاهى روايت كنم كتب اربعهء حديث را از استاد خود سيّدماجد بن هاشم صادقى
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 91
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص٩١