ق ) كه سال به انجام رسيدن كتاب اصولالمعارف و 1091 ( ه . ق ) كه سال درگذشت فيض است ، به نگارش در آمده است . زيرا در پايان اين نسخه از اصول المعارف ( برگ 126 ) به خطّ فرزند مؤلّف محمّد معروف به « علم الهدى » آمده است : « از نسخهء اصلى كه پدر و استاد - كه خداوند همواره مرا به بهرهجويى از وى ، همراه با گواراترين و شيرينترين زندگانى برخوردار گرداند - با دست خويش پيشنويس كرده نسخه برداشتم . سپس به تصحيح آن پرداختم . . . » .
بنابراين چون اين رساله نيز با همان خط و ويژگيها به دنبال آن كتاب آمده ، علىالقاعده بايد به خواهش علمالهدى در همان زمان نوشته شده باشد . تصوير اين دستخط و صفحهء آغازين اين نسخه به پيوست چاپ مىگردد . گفتنى است كه عكسى از اين نسخه در كتابخانهء دانشكده الهيّات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد نيز موجود است ( شمارهء 60 ) و گويا استاد آشتيانى نيز اصولالمعارف را بر پايهء همين نسخه انتشار دادهاند . نگارنده ، اين نسخه را « اساس » قرار مىدهد .
2 - نسخهء شمارهء 1713 . اين نسخه كه تصوير آن به پيوست چاپ مىشود ، با خطّ ثلث زيباى هفده سطرى و مانند دستنوشتهء پيشين در زندگانى فيض به نگارش در آمده است . 10 از اين نسخه با رمز « الف » ياد مىشود .
3 - نسخهء شمارهء 4702 كه باز هم ضميمهء كتاب اصول المعارف مىباشد . 11 اين نسخه در سال 1338 هجرى قمرى به خطّ نسخ هفده سطرى به دست « عبرت نايينى » 12 نگاشته شده است . از اين نسخه با رمز « ب » ياد مىگردد .
در پايان اين مقدّمه گفتنى است كه فيض كاشانى - همچنان كه در بالا هم بدان اشارت رفت - در نثر فارسى ، هم از حيث واژگان و تعبيرها و هم از نظر ساختار دستورى جملهها و عبارات ، سخت متأثّر از زبان تازى است . در رسالهاى كه اينك در برابر خوانندگان گرامى گشوده است ، مطابقت صفت و موصوف به پيروى از قاعدهاى كه نزد تازيان جارى است مانند « معرفت مطلوبه » ، « اعمال صالحه » ، « دعواى كاذبه » و . . . و نيز تعبيراتى چون « فى الحقيقة » ، « اعنى » ، « مُتمشّى » ، « انجاح » و . . . گواه سخن نگارنده تواند بود . هر چند كه اين نثر در شيوايى و اداى مقصود كاستى و كمبودى ندارد .
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 380
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص٣٨٠